Algemene Rekenkamer: politiek doet niet wat ze belooft

De wereldorde is in beweging. Waar de Koude Oorlog ooit draaide om kapitalisme versus communisme, zien we in de 21e eeuw een andere strijd: die tussen globalisme en nationalisme. Aan de ene kant staan internationale netwerken en elites zoals het World Economic Forum (WEF), invloedrijke miljardairs als Bill Gates, en supranationale instellingen zoals de Europese Unie en de Verenigde Naties. Aan de andere kant bevinden zich figuren als Marine Le Pen en de Alternative für Deutschland (AfD), die pleiten voor soevereiniteit, grensbewaking en culturele autonomie.

Globalisme: een wereld zonder grenzen?

Het globalisme is geworteld in de overtuiging dat grensoverschrijdende samenwerking noodzakelijk is voor vrede, stabiliteit en welvaart. Deze gedachte kreeg vleugels na de Tweede Wereldoorlog, met de oprichting van organisaties als de Verenigde Naties, het Internationaal Monetair Fonds en later de Europese Unie. In recente decennia kwam daar het World Economic Forum bij, dat jaarlijks in Davos wereldleiders, CEO’s en denkers bijeenbrengt om zaken te bespreken van klimaatverandering tot digitale transformatie.

Bill Gates is een van de bekendste figuren uit het globalistische kamp. Via de Gates Foundation speelt hij een grote rol in wereldwijde gezondheidsinitiatieven, vaccinatieprogramma’s en landbouwontwikkelingen. Gates gelooft sterk in een technocratische benadering van wereldproblemen.

Critici stellen echter dat het globalisme te veel macht geeft aan niet-gekozen elites, en dat het nationale belangen en culturele identiteiten ondermijnt. Zij wijzen erop dat globalistische instellingen vaak ver afstaan van de burger en beslissingen nemen zonder directe democratische controle. Een veelgehoorde klacht is dat globalisme profiteert van vrijhandel en open grenzen, maar dat de negatieve gevolgen – zoals banenverlies, massa-immigratie en culturele vervreemding – terechtkomen bij de gewone burger.

Deze ideologische tegenstelling raakt tal van maatschappelijke kwesties, van klimaatbeleid en immigratie tot digitale controle en economische soevereiniteit. Maar wat ligt er precies aan de basis van deze botsing?

Nationalisme: terug naar nationale soevereiniteit

Als reactie op deze zorgen groeide in veel landen een nationalistische beweging. Donald Trump won in 2016 de Amerikaanse presidentsverkiezingen met de slogan ‘America First’, waarmee hij beloofde banen terug te brengen, handelsakkoorden te herzien en immigratie aan banden te leggen. In Frankrijk voert Marine Le Pen al jaren strijd tegen de EU en tegen wat zij ziet als het verlies van Franse identiteit. In Duitsland waarschuwt de AfD voor de islamisering van Europa en pleit het voor een herwaardering van de Duitse cultuur en grenzen.

Nationalisten stellen dat een land op de eerste plaats zijn eigen burgers moet dienen. Zij geloven dat soevereiniteit essentieel is voor een goed functionerende democratie: alleen binnen nationale grenzen kunnen burgers hun leiders ter verantwoording roepen. Daarbij hechten ze veel waarde aan traditie, culturele eigenheid en nationale besluitvorming.

Tegenstanders van nationalisme waarschuwen voor vreemdelingenhaat, populisme en isolationisme. Sommige nationalistische partijen worden geframed met anti-democratische tendensen of geschiedenisherziening, terwijl het juist de links georiënteerde EU plannen heeft om die geschiedschrijving te herzien.

Polarisatie en wantrouwen

De strijd tussen globalisten en nationalisten weerspiegelt ook een dieper gevoeld maatschappelijk wantrouwen tegenover de gevestigde orde. Dat wantrouwen is versterkt door groeiende economische ongelijkheid, technologische veranderingen en de coronapandemie. Veel burgers voelen zich buitengesloten van politieke en economische besluitvorming, en zoeken naar alternatieve verklaringen of naar leiders die ‘wel de waarheid’ durven zeggen.

Voor de één is het WEF een legitiem platform voor wereldwijde samenwerking; voor de ander een schimmige elite die complotten smeedt over digitale ID’s, klimaatlockdowns en voedselcontrole. Voor de één is AfD een gevaar voor de democratie; voor de ander een partij met helden die het corrupte establishment durven uit te dagen.

Sociale media versterken deze polarisatie. Dankzij algoritmen leven mensen steeds vaker in eigen informatiewerelden.

Waar globalistische denkers vertrouwen op technocratie, kiezen nationalisten vaker voor emoties, symboliek en alternatieve media.

Nederland als spiegel van het debat

Ook in Nederland is deze tegenstelling zichtbaar. Partijen als Forum voor Democratie en de PVV bekritiseren het globalisme fel en pleiten voor Nexit, gesloten grenzen en culturele herwaardering. Aan de andere kant staan partijen als D66, VVD, CDA en Progressief Nederland, die internationale samenwerking, klimaatbeleid, EU-integratie en de daarvoor wenselijke belastingverhogingen omarmen.

Het Nederlandse publieke debat is hierbij vaak verhard. Kritiek op globalisme wordt snel weggezet als complotdenken of xenofobie, terwijl kritiek op nationalisme wordt afgedaan als elitair of wereldvreemd. Toch is het belangrijk om ruimte te houden voor een genuanceerd gesprek: globalistische en nationalistische zorgen zijn beiden geworteld in echte ervaringen en overtuigingen van veel Nederlanders. Bagatelliseren heeft als groot risico dat het de maatschappelijke onrust vergroot en polarisatie verergerd.

Een strijd zonder winnaar?

De botsing tussen globalisme en nationalisme is complex en heeft geen eenvoudige oplossing. Globalisme biedt oplossingen voor grensoverschrijdende problemen, maar riskeert primair vervreemding tussen burgers en politiek. Nationalisme herstelt democratische zeggenschap en cultureel zelfvertrouwen, maar kan leiden tot meer isolement.

De weg vooruit is geen radicale keuze voor het één of het ander, maar het vinden van een nieuwe balans. Een mengvorm van nationalisme en globalisme, waarin internationale samenwerking hand in hand gaat met lokale politieke zeggenschap en culturele erkenning.

Dit impliceert dat de huidige rol  van de EU drastisch wordt ingeperkt ten opzichte van de rol van onze nationale politiek, maar dat de oorspronkelijke normen, waarden en doelen van de EU – handelsbevordering en verbetering van Europese welvaart en welzijn – behouden blijven. Alleen in zo’n nieuwe mengvorm,  kunnen we bouwen aan een Nederland dat zowel internationaal verbonden als nationaal geworteld is en waarbij de eigen democratie het meeste is gebaat.

De vraag zal de komende jaren zijn of die nieuwe mengvorm nog realiseerbaar is, of dat het reeds te laat is voor zo’n ommezwaai vanuit het steeds politiek dominanter wordende Brussel.

De Europese Unie presenteert zichzelf als een bolwerk van democratie, rechtsstaat en gelijkheid. Het is een prachtig verhaal. Maar achter de glanzende façade van Brusselse persconferenties gaat een ontluisterende werkelijkheid schuil: een groeiende greep van de superrijken op het beleid en de instellingen van de EU. Zonder dringende maatregelen riskeert de Unie te verworden tot een totalitair systeem dat privilege beschermt ten koste van de gewone burger en de democratische fundamenten waar het prat op gaat, volledig uitholt.

De toegenomen greep van een kleine elite op de Brusselse macht

De combinatie van extreem geconcentreerde rijkdom, een ondoorzichtig lobbycircuit en de ondermijning van maatschappelijke tegenkrachten door van allerlei digitale controlesystemen zoals de DSA, creëert een speelveld dat kantelt in het voordeel van een kleine elite.

Volgens de pro-EU-mediaplatform EUobserver, drijft de EU af naar een autoritair geleide supranationale organisatie ten dienste van Europese oligarchen.

De EUobserver schrijft dat de rijkste mensen van Europa gezamenlijk 2,6 biljoen euro bezitten en invloed binnen de EU uitoefenen die veel verder reikt dan hun economische imperiums.

De ultrarijken domineren niet alleen de markten, maar vormen ook de publieke opinie, beïnvloeden het beleid en bepalen de bestuursstructuren binnen de EU in hun eigen belang.

Media-eigendom, lobbynetwerken en filantropische verhalen zijn instrumenten geworden om hun macht te consolideren, waarbij steeds vaker afwijkende meningen worden onderdrukt en gewone burgers en de middenklasse worden gemarginaliseerd.

Een academische studie levert bewijs

De vijftig jaar geleden door de EU zelf opgerichte Universiteitsvereniging voor Hedendaagse Europese Studies, de UACES, deed onderzoek naar deze – voor de Europese burgers uiterst bedreigende – ontwikkeling.

De resultaten van de studie liegen er niet om; de EU is op weg naar een oligarchische constitutionele orde!

De versnelling in dit proces is – net zoals in de VS – ontstaan vanaf de coronapandemie en het daarmee gepaard gaande proces van biljoenen aan euro’s/dollars bijdrukken door de ECB/FED en de rente te verlagen naar nul.

Het onderzoek begint met de constatering dat mondiale ongelijkheid sterk is toegenomen. Het aantal miljardairs is sinds de coronamaatregelen in 2020 fors gegroeid, evenals hun gezamenlijke vermogen. Tegelijkertijd zijn belastingen voor hoge inkomens in veel westerse landen vanaf 2020 aanmerkelijk verlaagd en is de verzorgingsstaat aantoonbaar verzwakt. Deze combinatie leidt volgens de auteurs tot een structurele verschuiving van economische én politieke macht richting de superrijken ten koste van de middenklasse en ‘gewone burgers’.

De superrijken beschikken over middelen om beleid, regelgeving en publieke opinie te beïnvloeden, waardoor algemeen belang, gedeelde welvaart en democratische besluitvorming toenemend worden afgebroken.

Wie zijn die Europese superrijken en oligarchen?

Het onderzoek definieert de superrijken als individuen met een vermogen van minstens 30 miljoen dollar (Ultra High Net Worth Individuals). Niet iedereen in deze groep is automatisch een oligarch.

Europese oligarchen zijn specifiek die superrijken die hun vermogen actief inzetten om politieke en maatschappelijke processen binnen de EU te beïnvloeden en te sturen.

De kern van het onderzoek is het concept van een oligarchische constitutionele orde. Dit verwijst naar een systeem waarin:

• instituties (zoals wetgevers en rechtspraak),
• normen (zoals “vrije markt” en “technocratie”),
• regelgeving (bijvoorbeeld belastingbeleid),
• en procedures (zoals beleidsvorming)

structureel hoofdzakelijk de belangen van de superrijken bevoordelen.

Volgens het onderzoek gebeurt dit nooit openlijk, maar via geleidelijke institutionele veranderingen en beleidskeuzes die ogenschijnlijk neutraal zijn, maar in de praktijk ongelijkheid versterken. Daarbij wordt de medewerking gezocht van nationale overheden. Wij zien dat terug in het coalitieakkoord 2026.

Hoe kon de EU zo snel afglijden naar een organisatie die de Europeanen niet meer dient?

Een belangrijk deel van de verklaring voor het afglijden van de EU ligt volgens het rapport in het neoliberale karakter van de Europese integratie. Beleidsprincipes zoals:

• marktliberalisering,
• deregulering,
• kapitaalvrijheid,
• en bezuinigingsbeleid (austerity measures)

hebben geleid tot een afbouw van sociale voorzieningen en lagere belastingen voor bedrijven en vermogenden.

Hoewel deze maatregelen vaak door de macht in Brussel worden gepresenteerd als noodzakelijk voor economische groei en stabiliteit, hebben ze volgens het onderzoek als effect dat:

• rijkdom zich concentreert aan de top,
• sociale vangnetten verzwakken,
• en de ongelijkheid toeneemt.

Hoe beïnvloeden de superrijken de EU?

Het rapport onderscheidt verschillende manieren waarop de superrijken hun macht binnen de EU uitoefenen:

1. Staatsovername (“state capture”)

Dit betreft directe invloed op politieke besluitvorming, bijvoorbeeld via lobbyen, de machtige ERT met directe ingangen tot de Europese Commissie, politieke donaties, benoemingen van CEO’s van multinationals binnen de Europese Commissie zoals voormalig Atos-CEO Thierry Breton.

2. Controle over het publieke domein (“public sphere capture”)

Hierbij beïnvloeden CEO’s van in de EU gevestigde multinationals rechtstreeks:

• de media (bijvoorbeeld via eigendom van kranten en zenders),
• onderwijs en kennisproductie,
• denktanks, politieke partijen en maatschappelijke organisaties,
• filantropie (als middel om legitimiteit te creëren).

Deze indirecte invloed is vaak subtieler, maar minstens zo effectief.

3. Gebruik van juridische systemen (“lawfare”)

De superrijken maken intensief gebruik van rechtbanken en juridische procedures om hun EU-belangen te beschermen, bijvoorbeeld rond eigendomsrechten en belastingkwesties. Een voorbeeld daarvan is de rechtzaak van de firma Dyson tegen de Europese Commissie om energie labels te kunnen omzeilen.

4. Gebruik/misbruik van media en mediawetging

De alom gevreesde inperking van vrije meningsuiting op social media platforms door de Digital Services Act blijkt vooral ingegeven door Europese brancheverenigingen voor mediabedrijven zoals EBU, News Media Europe en het beruchte kranten- en tijdschriften- kartel European Publishers Council (EPC).

Bij deze organisaties bestond grote bezorgdheid dat een handjevol Amerikaanse platforms de informatievoorziening en het publieke debat bepaalt, ten koste van ‘onafhankelijke’ media.

Hoewel de DSA zich richt op de digitale platforms, was de bescherming van de positie van media-eigenaren en hun inhoud dus een belangrijke reden om deze wetgeving op te stellen. Met andere woorden; zonder de directe invloed van de grootste Europese mediabedrijven was de DSA er waarschijnlijk niet gekomen.

Spanningen rondom democratie en mensenrechten

Het belangrijkste thema van deze studie is de spanning tussen Europese oligarchische macht en democratische EU-waarden. Volgens het hier besproken rapport ondermijnt de groeiende invloed van de superrijken de politieke gelijkheid en representativiteit van de EU, alsook de Europese democratie en de bescherming van kwetsbare groepen.

Vele pro-EU-partijen en politici zijn zich geheel niet bewust van deze bedreigende ontwikkeling voor de Europese bevolking.

Het rapport waarschuwt dat deze ontwikkeling kan leiden tot een fundamentele uitholling van democratie en sociale rechtvaardigheid binnen de EU. Tegelijkertijd benadrukt het dat er ook tegenkrachten bestaan (alternatieve media, sociale bewegingen), maar dat hun effectiviteit afhankelijk is van hoe zij met tegenwerking van de macht om weten te gaan.

Ik vind het positief dat een door de EU zelf opgerichte organisatie – UACES – deze conclusies trekt.

Rondetafelgesprek over verkiezingen en de Digital Services Act

Zes weken voor de verkiezingsdag in 2025 organiseerde de Autoriteit Consumenten en Markten (ACM) een “rondetafelgesprek over verkiezingen in het kader van de Digital Services Act”. Aanwezig waren toezichthouders van de Europese Commissie en Nederlandse vertegenwoordigers van bedrijven zoals Alphabet, Meta, Microsoft, TikTok en 𝕏, en ‘censuur-ngo’s’.

De uitdaging van schadelijke content rond verkiezingen

Onderwerp: hoe “schadelijke content” rond verkiezingen aangepakt moest worden — en welke extra maatregelen nodig waren. Dat roept een fundamentele vraag op: waar ligt de grens tussen het beschermen van verkiezingen en het sturen van het publieke debat?

Uitleg door Mees Wijnants

Mees Wijnants legt het uit in zijn eigen woorden. Hier kan je het nog eens nalezen.