Bijna 100 dagen Jetten: veel PR, geen resultaten behalve negatieve

Op 29 september 2026 publiceerde Binnenlands Bestuur de uitkomsten van een onderzoek naar de macht en invloed van Microsoft binnen Nederlandse gemeenten. 80 procent van alle gemeentelijke processen draaien op diensten van Microsoft. Nog interessanter wordt het als je weet dat Amerikaanse veiligheidsdiensten in alle Nederlandse overheids- en bedrijfsdossiers kunnen kijken die gebruik maken van Amerikaanse technologie. Van gemeenten tot de landelijke overheidsdiensten en Nederlandse multinationals. Niets is geheim voor de Amerikanen.

Microsoft binnen de Nederlandse gemeenten laat de VS overheid hier spioneren

Het blad Binnenlands Bestuur bracht samen met het AD de resultaten uit van een onderzoek naar het gebruik van Microsoft producten en diensten binnen Nederlandse gemeenten. Gemeenten betaalden vorig jaar gezamenlijk bijna 185 miljoen euro aan Microsoft.

Het Amerikaanse Microsoft is al decennialang een van de belangrijkste ICT-leveranciers van de Nederlandse overheid en het bedrijfsleven. Ambtenaren schrijven in Word, mailen met Outlook, vergaderen via Teams en gebruiken daarnaast Microsoft voor onder meer cloudopslag, beveiliging en data-analyse.

Het kabinet zegt dat de overheid minder afhankelijk moet worden van Amerikaanse technologie, maar onderhandelt ondertussen over een nieuw collectief meerjarig contract met Microsoft, aldus Binnenlands Bestuur.

Binnenlands Bestuur en het AD brachten voor het eerst per gemeente in kaart hoeveel publiek geld naar Microsoft stroomt. En dit is nog maar het topje van de ijsberg, waarschuwen IT-experts, want gebruik van deze producten en diensten geeft de Amerikaanse overheid toegang tot alle gegevens die hiermee zijn opgeslagen. Om die reden zegt de Nederlandse overheid ook minder afhankelijk te willen worden van Amerikaanse IT, maar doet daar vervolgens weer weinig mee.

Amerikaanse wetgeving verschaft haar veiligheidsdiensten vrijwel ongelimiteerde toegang tot Nederlandse overheidsdossiers en maakt daarmee de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) van de EU tot een aanfluiting.

Wat Microsoft in totaal aan Nederlandse overheden verdient

Die 185 miljoen euro vanuit gemeenten is volgens techfilosoof Martijn Aslander een schijntje op het totaal dat Microsoft aan Nederlandse overheden verdient. Aslander telt niet alleen de facturen van de software, maar bijvoorbeeld ook de kosten van onderzoek, advies, inkoop, implementatie, opleidingen, beheer, audits en beveiliging. Hij denkt dat alle Nederlandse overheidsorganisaties gezamenlijk jaarlijks tussen ‘twee à drie miljard’ euro aan Microsoft kwijt zijn.

(Bron: Binnenlands Bestuur)

Amerikaanse wetgeving waarmee de VS dossiers overal ter wereld in kan zien

De onder president Trump zijn eerste termijn opgestelde ‘piratenwetgeving’ CLOUD Act (2018) verplicht Amerikaanse techbedrijven en IT-providers (zoals Microsoft, Amazon Web Services en Google) om data van gebruikers te overhandigen aan de Amerikaanse overheid wanneer daar een geldig Amerikaans bevelschrift of dagvaarding voor ligt.

Cruciaal hierbij is dat het niet uitmaakt waar de data fysiek zijn opgeslagen; zelfs als de gegevens van de Nederlandse overheid in een Europees datacenter (bijvoorbeeld in Frankfurt) staan, vallen de data onder de CLOUD Act zodra de beheerder een Amerikaans moederbedrijf is.

De wet geeft de Amerikaanse overheid specifieke mogelijkheden om in de gegevens van Nederlandse ministeries, gemeenten, vitale infrastructuren en grotere bedrijven te duiken:

• Directe opeising via het moederbedrijf: De Amerikaanse opsporingsdiensten en federale overheid kunnen een Amerikaans techbedrijf rechtstreeks dwingen om data te overhandigen. Als Microsoft of Amazon een vordering krijgt, moeten zij de e-mails, documenten of databasegegevens van hun Nederlandse klant verzamelen en doorgeven, aldus dit NOS artikel uit 2024.
• Omzeilen van Europese privacywetgeving (AVG): Normaal gesproken moeten buitenlandse overheden middels officiële internationale verzoeken via de Nederlandse rechter data opvragen. De CLOUD Act omzeilt deze traditionele diplomatieke en juridische routes, waardoor Amerikaanse diensten directer, sneller en zonder formele toestemming toegang kunnen eisen.
• Geheimhoudingsplicht: De CLOUD Act staat toe dat de Amerikaanse overheid het IT-bedrijf een zwijgplicht (gag order) oplegt. Dit betekent dat Microsoft, Amazon of Google wettelijk verplicht kan worden om de gegevens stilletjes te overhandigen, zonder dat de Nederlandse gemeente, een ministerie of bedrijf daarvan op de hoogte wordt gesteld. Oftewel: de ultieme schending van alle Europese privacywetgeving.

Gevolgen van de Amerikaanse CLOUD Act voor de Nederlandse overheid

Omdat de Nederlandse overheid en gemeenten voor naar schatting 80 procent afhankelijk zijn van Amerikaanse partijen voor hun mail en cloudopslag, levert dit grote politieke en juridische zorgen op.

Experts waarschuwen dat de soevereiniteit van Nederlandse overheidsdata hiermee volledig in het geding is en afhankelijk is van de grillen van Amerikaanse veiligheidsdiensten. Microsoft is er al van beschuldigd dat het vertrouwelijke informatie van Nederlandse ambtenaren aan de Amerikaanse overheid heeft overhandigd.

Tot de Nederlandse overheidsdata behoren ook alle privégegevens van Nederlandse staatsburgers. Als de VS een strafrechtelijke verdenking heeft tegen een Nederlandse burger, kan – via de CLOUD Act – alle relevante informatie over die Nederlander worden opgevraagd, zonder dat de Nederlandse overheid, of de burger in kwestie hier iets vanaf weet.

Gevoelige bedrijfsinformatie van Nederlandse (groot)bedrijven liggen op straat

De Amerikaanse overheid kan met de CLOUD Act ook de bedrijfsgegevens van Nederlandse multinationals inzien. De wet maakt namelijk geen enkel onderscheid tussen overheidsdata, persoonsgegevens van burgers of commerciële bedrijfsgegevens van private ondernemingen.

Hiermee kunnen geheime data over onderzoek – research & development – van Nederlandse bedrijven in handen van de Amerikaanse overheid komen, wat een directe bedreiging van de in Nederland gecreëerde octrooien en productontwikkeling kan betekenen. Het bedrijf in kwestie heeft er geen weet van dat deze informatie door de VS is opgevraagd.

Zodra een Nederlandse multinational gebruikmaakt van een IT-dienstverlener die onder de Amerikaanse jurisdictie valt, zijn de bedrijfsgegevens in principe opeisbaar voor de VS, mits de Amerikaanse overheid een strafrechtelijk onderzoek tegen een individu of bedrijf heeft geopend. Dat is al snel het geval als een (Nederlands) bedrijf zaken doet met een bedrijf dat op een Amerikaanse sanctielijst staat.

Een denkbaar voorbeeld is een Amerikaans strafrechtelijk onderzoek tegen fabrikant ASML wegens vermeende zakelijke transacties met een Chinees bedrijf waartegen de VS bezwaren heeft. In zo’n geval kan de Amerikaanse overheid geheime bedrijfsgegevens inzien, zonder dat het bedrijf er zelf erg in heeft.

De oplossingen zouden van de EU moeten komen

Vanaf de inwerkingtreding van de Cloud Act vanuit de VS, heeft de EU pogingen ondernomen om Europese overheden, burgers en bedrijven te beschermen tegen deze extreme inbreuk van het privacy recht met het Data Privacy Framework (DPF).

Dit DPF blijkt echter juridisch zo lek als een mandje waardoor de VS tot op de dag van vandaag alle door haar gewenste informatie op elk niveau in kan blijven zien.

De enige oplossing die momenteel – vooral door het Nederlandse grootbedrijf – wordt gevolgd, is het voorzien van bedrijfsencrypties voordat gegevens de cloud van Microsoft, Google of Amazon ingaan. Met die (dure) oplossing hoopt het bedrijfsleven zijn eigen bedrijfsgeheimen te beschermen tegen Amerikaanse inbreuken.

Niet alle gemeenten hebben hier geld voor.

Op 28 september publiceerde Indepen een artikel van mijn hand over de vele incidenten waarin de Tweede Kamer volgens de Algemene Rekenkamer niet tijdig, niet volledig of helemaal niet werd geïnformeerd over financiële zaken waarin zij zeggenschap zouden moeten hebben. Maar regeringen van de laatste twintig jaar doen meer dat in strijd met de wet is. Met regelmaat wordt artikel 68 van de Nederlandse Grondwet met voeten getreden en dat gaat verder dan alleen financiële informatie. Het Montesquieu Instituut onderzocht deze afbraak van de Nederlandse democratie vanuit de eigen regering.

Missie en doelstelling van het Montesquieu Instituut

Het Montesquieu Instituut is het onderzoeks- en kenniscentrum voor parlementaire democratie en begeeft zich op het snijvlak van democratie, politiek en parlementaire besluitvorming in Nederland. Het instituut is vernoemd naar Charles Montesquieu. Deze Franse filosoof is de grondlegger van de trias politica: de scheiding der wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht.

Het idee tot de oprichting van het instituut stamt uit november 2005, toen drie universitaire instituten in Nederland die zich expliciet richten op het Nederlandse parlement en de Nederlandse politieke partijen in het bijzonder, een samenwerkingsconvenant sloten.

Dit wetenschappelijk instituut onderzoekt – en rapporteert over – de wijze waarop in Nederland met de scheiding der machten en de democratie wordt omgegaan. Hun publicaties zijn hier te vinden, maar worden volgens mij veel te weinig geraadpleegd door politici en/of de media.

De informatieplicht voor de regering volgens artikel 68

Het Montesquieu Instituut heeft uitgebreid geschreven over de juridische betekenis van artikel 68 van de Nederlandse Grondwet. Dat artikel legt de regering een informatieplicht tegenover het parlement op. Het instituut beschrijft hoe dit recht zich historisch heeft ontwikkeld en welke grenzen er aan de informatieplicht bestaan.

Die grenzen aan de informatieplicht – dus zaken waarover een minister niet hoeft te rapporteren aan de Tweede Kamer – betreffen:

• meningsverschillen tussen bewindspersonen en koning, dan wel bewindspersonen onderling;
• gegevens die de veiligheid van de staat schaden;
• vertrouwelijk verstrekte bedrijfsinformatie;
• inlichtingen waarbij de bescherming van de persoonlijke levenssfeer in het geding is;
• persoonlijke beleidsopvattingen;
• inlichtingen over stukken die onderdeel zijn of geweest zijn van een strafrechtelijk dossier.

Voorbeelden van schendingen van het parlementair inlichtingenrecht

Het Montesquieu Instituut schrijft in 2020 dat zich vooral de afgelopen twintig jaar forse conflicten hebben voorgedaan over de vraag of de Kamer tijdig, volledig en adequaat werd geïnformeerd. Als oorzaken wijst het instituut daarbij op onder meer politieke versnippering, moeilijke coalitievorming en het willen beschermen van zittende coalities.

De meest geruchtmakende onderzoeken van het Montesquieu Instituut naar schendingen van artikel 68 van de Grondwet en het parlementair inlichtingenrecht betreffen Srebrenica, de Bijlmerramp, de Betuwelijn, woningbouwcorporaties, grote ICT-projecten binnen de overheid en de toeslagenaffaire. Vermoedelijk wordt daar het coronadossier nog aan toegevoegd, maar dat proces is nog in volle gang.

Toeslagenaffaire: informatie bewust niet verstrekt

Een zeer belangrijk onderzoek betreft de berichtgeving  van het Montesquieu Instituut uit juni 2020 over schendingen inzake de toeslagenaffaire.

Dat ging met name om een document van de Belastingdienst waarin ambtenaren hun politieke leiding adviseerden om terughoudend te zijn met schadevergoedingen aan gedupeerde ouders. Dat document was bewust niet verstrekt aan de commissie-Donner en evenmin aan de Tweede Kamer, ondanks herhaalde verzoeken.

Gerommel met grote infrastructuurprojecten

Parlement.com – onder redactie van het Montesquieu Instituut – beschrijft ook het parlementair onderzoek infrastructuurprojecten. Aanleiding voor het onderzoek waren onder meer kritische rapporten van de Algemene Rekenkamer en grote miljardenkostenoverschrijdingen bij de aanleg van de Betuweroute en HSL-Zuid.

De Rekenkamer had specifiek onderzocht hoe goed ministeries voldeden aan de informatiebehoefte van de Tweede Kamer bij grote projecten. De uitkomst was verwerpelijk: “De Tweede Kamer bleek eenderde van de gewenste informatie niet te krijgen. De wel ontvangen informatie was in ruim tweederde van de onderzochte gevallen onjuist, onvolledig of onvoldoende onderbouwd.”

De beruchte Betuwelijn kostte uiteindelijk meer dan het viervoudige – 4,7 miljard euro in plaats van 1,1 miljard euro – dan waar het parlement goedkeuring voor had gegeven, waarmee het totaal aan overschrijdingen van infrastructurele projecten tussen 1980 en 2012 op maar liefst 100 miljard euro kwam.

Srebrenica: relevante informatie bereikte de Kamer nauwelijks

De eerste parlementaire bemoeienis met Srebrenica was de Tijdelijke Commissie Besluitvorming Uitzendingen, die in 1999 werd ingesteld en in 2000 rapporteerde. De commissie concludeerde dat de informatievoorziening aan de Tweede Kamer te wensen overliet. Met name bij Defensie was niet steeds alle relevante informatie over de situatie in Srebrenica beschikbaar.

De commissie constateerde onder meer:

• onvoldoende duidelijkheid over de militaire en politieke omstandigheden;
• onvoldoende informatie over de risico’s van de missie;
• onvoldoende duidelijkheid over wat een ‘safe area’ precies betekende;
• onvoldoende informatie over de mogelijkheden en beperkingen van Dutchbat;
• gebrekkige informatie-uitwisseling tussen Defensie en Buitenlandse Zaken;
• onvoldoende systematische evaluatie en terugkoppeling van ervaringen aan de Kamer.

Zoiets als boven beschreven is momenteel ook weer denkbaar als het om de veronderstelde dreigingen vanuit Rusland gaat.

Woningcorporaties: falend toezicht leidde tot onvoldoende informatie

De parlementaire enquête woningcorporaties (2012–2014) onderzocht onder meer de corporaties Vestia, Rochdale en SGBB.

De commissie constateerde dat er sprake was van:

• wanbestuur;
• ernstig financieel mismanagement;
• risicovolle financiële producten;
• onvoldoende toezicht;
• onvoldoende zicht van de publieke toezichthouder op financiële risico’s;
• onvoldoende toezicht op volkshuisvestelijke prestaties.

Kortom: ministers  van Volkshuisvesting hadden jarenlang hun werk kwalitatief onvoldoende uitgevoerd.

ICT-projecten: informatievoorziening structureel onvoldoende

Dit dossier is verrassend actueel, waarmee maar weer eens is aangetoond dat de Nederlandse overheden weinig tot niets leren van het verleden zoals het parlementair onderzoek ICT-projecten concludeerde in 2014.

In dat onderzoek werd volgens het Montesquieu Instituut vastgesteld dat de overheid:

• onvoldoende inzicht had in kosten en baten;
• een gebrekkige verantwoordings- en besluitvormingsstructuur had;
• onvoldoende kennis had;
• zwak projectmanagement had;
• ICT-projecten onvoldoende beheerste.

In 2019 stelde de Algemene Rekenkamer ook nog eens vast dat het parlement vooral informatie kreeg over nieuwe ICT-projecten, terwijl informatie over het beheer en onderhoud van bestaande ICT grotendeels ontbrak.

Dat laatste is opvallend omdat ongeveer 75 procent van de totale ICT-uitgaven van het Rijk naar bestaande ICT gaat. Maar die informatie werd dus weer weggehouden bij de Tweede Kamer.

Conclusie

Nederland heeft – vooral vanaf de eeuwwisseling – te maken met een overheid en politiek bestuur dat op steeds meer terreinen zwaar ondermaats functioneert en dat met enige regelmaat probeert te verdoezelen voor het parlement. Daarmee worden staatsrechtelijke en grondwettelijke grenzen overschreden en loopt het publieke vertrouwen in de politiek steeds grotere schade op.

Dat het vertrouwen in de vaderlandse politiek op een historisch dieptepunt is beland, kan als een gevolg van jaren politiek mismanagement van het land worden gezien. Om hier verandering in aan te brengen, kan er een simpel programma van (functie-)eisen voor politieke ambtsdragers worden opgesteld. Net als in de managementwereld.

We zagen het in de laatste volle week van september opnieuw; een minister die bewust informatie achterhoudt, of onjuist weergeeft aan de Tweede Kamer. In dit geval Van Weel –VVD-minister van Justitie en Veiligheid – die toegeeft te liegen tegen de Tweede Kamer. Dit is geen nieuwtje. Het orgaan dat onze democratie controleert op voorliegen of op het verkeerde been zetten, laat zien dat dit sinds 2013 steeds vaker gebeurde. De regeringen van de laatste decennia zitten er niet meer voor de burger. Hieronder enkele harde feiten.

Het geval Van Weel

“Minister Van Weel heeft na stevige druk van de oppositie erkend dat hij de Tweede Kamer op het verkeerde been heeft gezet in de kwestie over onbehandelde aangiften van burgers bij de politie”, aldus dit NOS-artikel.

Van Weel blijkt te hebben gelogen over het aantal aangiften van zware misdrijven dat niet door de politie in behandeling is genomen. Dat is zeer onverstandig omdat diezelfde NOS al in juni 2026 met de juiste cijfers over de niet behandelde zware misdrijven was gekomen middels deze publicatie.

Van Weel blijkt dus een minister die het aandurft om de Kamer te bedotten nadat de juiste feiten al eerder in het nieuws waren geweest.

Hoe dwaas kan hij zijn als (VVD-)minister? Zo toont hij disrespect voor het parlement en het Nederlandse volk.

De Algemene Rekenkamer rapporteert  over politieke manipulatie en leugenachtigheid

In het hierboven genoemde voorval ging het om een buitengewoon ernstig nalaten van de Nederlandse politie dat door onderzoek van de Algemene Rekenkamer aan het licht kwam; “10.000 aangiften van ernstige misdrijven bleven liggen, ook die prioriteit hadden”.

10.000 ernstige misdrijven in één jaar waar de politie niets mee heeft gedaan. De Rekenkamer noemt hierbij misdrijven als: geweldsdelicten, zedenmisdrijven, 3.450 zware diefstallen en 5.050 overige misdrijven, waaronder identiteitsfraude, brandstichting en chantage.

Niets mee gedaan. Daders niet opgespoord, slachtoffers hadden het nakijken.

Van Weel – in een volledig mislukte poging om het vertrouwen in zijn ministerie en de politie te herstellen – beweerde dat het rapport van de algemene Rekenkamer niet zou kloppen. Het ging volgens hem voor een deel om (incomplete) meldingen.

Dat is de tweede mega-blunder van deze minister; de Algemene Rekenkamer heeft een reputatie hoog te houden en zal nooit feiten en fictie door elkaar halen in een onderzoeksrapport.

Minister Van Weel toont niet alleen disrespect voor parlement, bevolking en democratie, maar ook voor een gerenommeerd Nederlands instituut als de Rekenkamer.

Structureel probleem met betrouwbare informatieverschaffing aan het parlement

In het onderzoek Inzicht in kwaliteit onderzocht de Algemene Rekenkamer 26 wetsvoorstellen die tussen juni en november 2020 aan de Kamer waren gestuurd. Bij bijna twee derde (ongeveer 65 procent) was de informatie over de financiële onderbouwing van het beleid onvoldoende. Bij slechts een derde was die informatie voldoende.

Het gevolg van deze missers van kabinet-Rutte III; onvoldoende democratische toetsing door het parlement, gevolgd door deels foutieve besluitvorming.

De Rekenkamer onderzocht ook vijf concrete financiële casussen om de onderbouwing en de kwaliteit van meerjarenramingen in de begrotingen goed te kunnen beoordelen. Daaruit bleek dat ramingen van kabinet-Rutte III soms gebaseerd waren op onjuiste veronderstellingen. Daardoor kon het parlement onvoldoende beoordelen hoeveel geld daadwerkelijk nodig was voor bestaand beleid en hoeveel begrotingsruimte er werkelijk was.

In het Verantwoordingsonderzoek 2020 zijn harde cijfers beschikbaar. In dat onderzoek over het eerste coronajaar constateerde de Rekenkamer, dat meerdere ministeries het parlement niet tijdig hadden geïnformeerd over aangegane verplichtingen. Het betrof de ministeries van Financiën, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), Economische Zaken en Klimaat (EZK), Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV), en Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).

Vooral toenmalige minister van VWS – Hugo de Jonge – bleek voor extra uitgaven van miljarden euro’s het parlement te laat geïnformeerd te hebben, onder andere over een belangrijke overeenkomst met zorgprofessional Mediq. Het budgetrecht van het parlement was voor 29 miljard euro geschonden.

Concrete voorbeelden van helemáál niet informeren van de Tweede Kamer

Voormalig premier Dick Schoof deed in maart 2025 een onverwachte toezegging van 3,5 miljard euro aan Oekraïne voor 2026, zonder het eigen kabinet en de Tweede Kamer hier vooraf over in te lichten, of om toestemming te vragen.

In de Comptabiliteitswet is vastgelegd dat nieuw beleid pas na instemming van de Tweede en Eerste Kamer mag worden uitgevoerd. Afwijken van deze regel mag alleen als ingrijpen geen uitstel duldt en de minister de Tweede en Eerste Kamer daarover vooraf informeert. Schoof lapte deze wet – die als doel heeft de belastingbetaler te beschermen – aan zijn laars.

Het bekendste voorbeeld van niet informeren waar dat wel verplicht was tijdens Rutte, is de aankoop van aandelen Air France-KLM in 2019. De minister van Financiën informeerde kort vóór de aankoop vertrouwelijk slechts 12 leden van de vaste commissie voor Financiën. Volgens de Rekenkamer voldeed dat niet aan de formele informatieplicht. De Eerste Kamer werd helemaal niet geïnformeerd. De Rekenkamer kwalificeerde dit als een onrechtmatigheid en als een schending van het budgetrecht.

Een ander voorbeeld is de toeslagenaffaire. De Rekenkamer constateerde in een onderzoek dat het parlement bij het besluit om gedupeerden 30.000 euro uit te keren eveneens voor een voldongen feit werd gesteld.

In totaal ging het eind 2023 over ongeveer 8 miljard euro belastinggeld waarvoor geen goedkeuring was verkregen.

Parlement onderneemt weinig tegen structurele schendingen democratie door regering

Bovenstaande voorbeelden van grove schendingen van de rechten van het parlement en de daarmee gepaard gaande schendingen van democratie en rechten van de belastingbetaler zijn slechts enkelen uit vele.

Er lijkt sprake van een trend – vooral sinds de kabinetten-Rutte I tot en met IV – om de democratie toenemend aan de regeringslaars te lappen. Rechten van parlement en burgers worden toenemend geschonden door de opeenvolgende regeringen zonder noemenswaardige tegenstand vanuit de Tweede Kamer of de maatschappij.

Kijken we naar wat die Tweede Kamer deed nadat een grove schending van haar budget- of informatierecht plaatsvond, dan is dat gewoon het achteraf goedkeuren van het onrechtmatig genomen regeringsbesluit.

Dagblad Trouw schrijft daarover in dit artikel: “Weliswaar heeft de Tweede Kamer achteraf alsnog ingestemd met de regeling, maar dat kon niet anders meer, zegt collegelid Ewout Irrgang”. Kon niet anders meer??

De Tweede Kamer lijkt vergeten dat er ook zoiets bestaat als een motie van wantrouwen.

Een regering die haar eigen parlement veracht en de rechten van burgers niet voldoende serieus neemt, moet opstappen, of daartoe gedwongen worden.

De trend dat Nederlandse regeringen toenemend besluiten nemen zonder (voldoende) democratische toetsing leidt tot verdere afbraak van vertrouwen in het politieke systeem en dat proces moet stoppen.