Doodsangst als machtsmiddel in de politiek

Kabinet-Jetten heeft op 28 augustus 2026 een wetsvoorstel ter consultatie voorgelegd  waarmee Nederland in één klap kan worden omgebouwd naar een surveillancestaat zoals we die in het verleden alleen tegenkwamen in aan de USSR gelieerde landen. Het voorstel gaat zo extreem ver dat de toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) en de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) beiden het huidige voorstel verwerpen.  

Waarom wil dit nieuwe kabinet een zo vergaand toezicht op burgers en bedrijven?

“Het kabinet wil de geheime diensten [AIVD en MIVD] meer mogelijkheden geven omdat de dreiging toeneemt en tegenstanders slimmer en sneller worden. Daarom is een voorstel voor een nieuwe wet in internetconsultatie gegaan”, aldus dit NOS-artikel.

Welke dreiging en welke tegenstanders?

Het initiatief voor de nieuwe inlichtingenwet (de Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten) is uiteraard afkomstig van minister van Defensie Dilan Yeşilgöz (VVD), een vrouw die in een cultuur geboren is waar waakzaamheid voor vijanden tot een soort hogere kunstvorm is verheven.

Yeşilgöz zei bij de presentatie van de wet dat er voldoende waarborgen zijn en we “onze vijanden met onze rechtsstaat bestrijden”.

Hoe vaag wil je het hebben?

Hoeveel verder gaat het nieuwe voorstel dan de huidige wetgeving?

Het wetsvoorstel, dat eind augustus 2026 in openbare internetconsultatie is gegaan, is bedoeld om de huidige Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv 2017, de ‘sleepwet’) te vervangen.

Op deze sleepwet werd al immens veel commentaar geleverd omdat – destijds nog onder VVD’er Mark Rutte – de grondrechten van Nederlandse burgers zwaar werden ingeperkt.

Amnesty International geeft op haar website de volgende kritiekpunten op de bestaande wetgeving die al zo ingrijpend is, dat er in 2017 een referendum over werd aangevraagd:

• Er kan van iedereen communicatie worden afgetapt, ook van niet-verdachte burgers of van een buurt waarin een verdacht persoon verwacht wordt te verblijven.
• De geheime diensten krijgen toestemming om in te breken op telefoon, computers, televisies en andere apparaten.
• Verzamelde gegevens mogen zonder analyse doorgestuurd worden naar inlichtingendiensten van buitenlandse regimes, zoals de VS.

Maar het nieuwe initiatief van VVD-er Yeşilgöz gaat dus nog veel en veel verder.

Door de nieuwe Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wbnv) krijgen de AIVD en MIVD nog ruimere mogelijkheden om digitale communicatie, bulkgegevens en online-activiteiten te verzamelen. Kabinet-Jetten benadrukt dat dit nodig is vanwege Russische spionage en Chinese cyberaanvallen.

De kern van het voorstel is eenvoudig: meer mogelijkheden voor de diensten AIVD en MIVD, gecombineerd met minder toezicht op wat die twee diensten uitvoeren.

Een van de meest verstrekkende bepalingen betreft interceptie van bulkdata. Het wetsvoorstel bepaalt dat de AIVD en MIVD bulkgegevens mogen verzamelen door het aftappen, ontvangen, opnemen en afluisteren van elke vorm van telecommunicatie of gegevensoverdracht met gebruik van een geautomatiseerd werk.

Voor deze vorm van hacken kan toestemming worden verleend voor maximaal één jaar, waarna verlenging mogelijk is.

De wet definieert bulkgegevens als persoonsgegevens die betrekking hebben op een zeer groot aantal personen, waarbij het merendeel van die personen geen onderwerp van onderzoek is en dat ook niet zal worden.

Als mogelijk voorbeeld van zo’n actie valt te denken aan bulkgegevens over de alternatieve, of nieuwe media. Stel je voor dat de AIVD en MIVD graag willen weten of onder die media journalisten zijn die door de Russen of Chinezen worden ingehuurd? Dan kunnen alle persoonsgegevens, telefoongesprekken, e-mails en andere info van iedereen die voor een bedrijf in de nieuwe media werkt, gehackt worden door de Nederlandse veiligheidsdiensten.

Met andere woorden: de wetgever erkent expliciet dat zich in de databestanden grote aantallen volstrekt onverdachte burgers kunnen bevinden.

De CTIVD constateerde in juli 2026 dat de AIVD en MIVD al gebruikmaken van bulkdatasets

Als je dit rapport van de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten leest, zie je dat de AIVD en MIVD al gebruikmaken van bulkdatasets die soms miljoenen gegevens bevatten. Het kan daarbij gaan om namen, telefoonnummers, locatiegegevens, sociale-mediagegevens en inhoudelijke communicatie. Volgens de toezichthouder heeft het overgrote deel van de mensen in dergelijke datasets niets te maken met spionage of terrorisme.

De AIVD en MIVD lopen dus al vooruit op hun ‘nieuwe bevoegdheden’ uit de nieuwe wet van Yeşilgöz en lijken daarmee de huidige wet te overtreden.

Ook de nationale politiedienst TOOI glijdt af naar een controlestaat

Behalve de in dit artikel geschetste problematiek met de nieuwe ‘spionagewet’ van Yeşilgöz, schreven we op 18 augustus 2026 al over de ontwikkelingen bij de nationale politie via de dienst genaamd Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI). De werkwijze van deze dienst gaat ook veel verder dan wettelijk is toegestaan en meerdere burgemeesters hebben kabinet-Jetten opgeroepen hierop snel in te grijpen.

Het controversiële karakter van het TOOI draait om het feit dat deze ‘geheime dienst’ van de politie jarenlang en structureel – zonder voldoende wettelijke basis – informatie heeft verzameld over burgers, aldus een rapport van de Autoriteit Persoonsgegevens.

De ontwikkelingen, waartegen wordt gestreden door democratie-minnende Nederlanders, lijken echter haaks te staan op de bedoelingen van kabinet-Jetten dat er alleen maar op uit lijkt te zijn om meer controle over de burgers te krijgen – inclusief de mogelijkheid om persoonlijke dossiers op te bouwen.

De echte grens ligt uiteindelijk  bij de rechtsstaat

Een democratische rechtsstaat beschermt zichzelf niet alleen tegen buitenlandse vijanden. Hij moet zichzelf ook beschermen tegen de verleiding om, met veiligheid als excuus, steeds meer informatie – en daarmee macht – over zijn eigen burgers te verzamelen.

Nederlanders kunnen onder de nieuwe wet van Yeşilgöz niet onbeperkt en willekeurig individueel worden bespioneerd. Maar Nederlanders kunnen wél onderdeel worden van grootschalige gegevensverzamelingen waarop de diensten vervolgens zoekopdrachten, analyses en – steeds vaker – geautomatiseerde toepassingen kunnen loslaten, waardoor onschuldige Nederlanders uiteindelijk toch in een verdachtenbankje terechtkomen.

De vraag is dus in hoeverre het nieuwe wetsvoorstel nog wordt aangepast om misbruik door de Staat te voorkomen. Volgens de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen-Veiligheidsdiensten (CTIVD) zijn er nog talloze verbeteringen mogelijk voordat het nieuwe voorstel van Yeşilgöz als wet door de beide kamers wordt geloodst.

De vraag is of de huidige regering de basisprincipes van de rechtsstaat nog voldoende onderschrijft. Het feit dat dit nieuwe wetsvoorstel van minister van Defensie Yeşilgöz er nu ligt, geeft eigenlijk al een voldoende antwoord.

Ik besteed er regelmatig aandacht aan: hoe werken de onderdelen van de macht in Brussel? De meeste aandacht gaat naar de Europese Commissie, het Europees Parlement, voorzitter van de Commissie Von der Leyen en de grootste netwerken van multinationals die de Commissie rechtstreeks bewerken zoals de European Round Table of Industry. Maar er zijn ook nog circa 25.000 lobbyisten actief in Brussel. Wat doen die zoal en hebben ze ook formele macht?

De lobby-industrie in Brussel

Achter de glimmende gevels van de Europese Commissie en het Europees Parlement werken naar schatting 25.000 lobbyisten. Dat zijn er ongeveer net zoveel als het aantal EU-ambtenaren dat wetgeving schrijft. Ze worden betaald door multinationals, brancheorganisaties, ngo’s, buitenlandse overheden en zelfs grotere Europese steden.

Maar wat doen deze mensen precies? Hoeveel macht hebben ze werkelijk?

Volgens het Europees Instituut voor Vakbonden – ETUI – werken de meeste van deze 25.000 lobbyisten in het belang van multinationals en banken.

Uit onderzoek van ETUI is gebleken dat 75 procent van de lobbybijeenkomsten van Eurocommissarissen en hoge ambtenaren van de Commissie plaatsvindt met lobbyisten die multinationals vertegenwoordigen. Op cruciale vakgebieden zoals financiële regelgeving, de interne markt en het internationale handelsbeleid loopt dit percentage op tot meer dan 80 procent.

Deze cijfers ondersteunen de vaak door mij geopperde stelling dat de Europese Commissie, noch de EU, er is voor de Europese burgers of het mkb, maar hoofdzakelijk de belangen van de beursgenoteerde bedrijven en de systeembanken dienen. Die laatste groep heeft zelfs nog een extra steunorganisatie binnen de EU in de vorm van de ECB.

Mijn eigen ervaring met Brussels lobbywerk

Ik ben zelf eens in het Berlaymontgebouw in Brussel geweest om te lobbyen voor een Europese subsidie voor het bedrijf waar ik destijds adjunct-directeur van was. Dat bedrijf was toen – 1996 – de eerste Nederlandse onderneming die op grote schaal chemisch afval recyclede. De EU had subsidies beschikbaar voor de ontwikkeling van innovatieve technieken waarmee gevaarlijk afval weer tot herbruikbare grondstoffen werd opgewerkt.

Ik was te gast bij het directoraat-generaal Milieu (ENV). Tijdens het gesprek werd aandachtig geluisterd naar wat ik allemaal over de technologische ontwikkelingen binnen ons bedrijf te vertellen had.

Departement ENV is verantwoordelijk voor het EU-beleid inzake het milieu. Het zorgt ervoor dat de Europese economie transformeert naar een model waarin grondstoffen efficiënt worden (her-)gebruikt. Dat was in 1996 al zo, maar valt tegenwoordig grotendeels onder de Europese Green Deal.

Na mijn presentatie werd uitgelegd hoe het werkt met lobbyen binnen EU-instanties. Allereerst was het gebruikelijk om namens een branchevereniging te komen, of namens een multinational. Middelgrote bedrijven zoals de onze – 300 fte – kwamen eigenlijk niet in aanmerking voor een ontvangst. Ik had de invitatie te danken aan het feit dat ons bedrijf voorloper was in hergebruik binnen Nederland.

Na anderhalf uur stond ik weer op de stoep van het EU-gebouw met een vage toezegging over een mogelijke subsidie voor ons R&D-programma. We hebben daarna nooit meer wat gehoord.

De taken van een beroepslobbyist

Tijdens mijn onderzoek voor dit artikel ontdekte ik wat er allemaal komt kijken bij dat professionele lobbywerk en begreep ik ook dat mijn aanpak in 1996 weinig kans van slagen had.

Want wat doet die professional allemaal? Dat antwoord is op deze website te vinden:

1. Amendementen schrijven: het aanleveren van kant-en-klare wijzigingen op EU-conceptwetteksten.
2. Position Papers schrijven: het opstellen van technische rapporten die een industrie in een goed daglicht stellen.
3. Deelname aan expertgroepen: het meepraten binnen expertgroepen van de Europese Commissie op specifieke kennisgebieden.
4. Netwerk events organiseren: het organiseren van diners, conferenties en ‘fact-finding missions’ (betaalde reisjes) voor Europarlementariërs en Commissiemedewerkers.
5. Draaideurbegeleiding: het begeleiden van oud-politici naar een goedbetaalde baan in het bedrijfsleven na hun ambtstermijn.

De macht van de lobby is niet absoluut, maar wel disproportioneel, volgens Corporate Europe Observatory (CEO).

Een veelgehoorde opvatting is dat lobbyisten wetten ‘kopen’. Dat is te simplistisch. Hun macht ligt vooral in het framen van het politieke debat als extreemlinks of -rechts, bewerken van journalisten, het vertragen of afzwakken van regels en het indienen van ideeën voor nieuwe wetgeving die de eigen branche versterkt.

Onderstaand plaatje – afkomstig van de website van CEO – vat de problematiek van het lobbywerk goed samen;

(Bron: Corporate Europe Observatory)

De grote macht van multinationals en banken via ‘expertgroepen’

Het grootste probleem in Brussel is de scheve machtsbalans. Volgens onderzoek van Transparency International EU en Journal of European Public Policy is ongeveer 75 procent van de lobbyisten actief voor het multinationale bedrijfsleven. Voor elke lobbyist van een vakbond of burgerbelangen staan er ongeveer zeven bedrijfslobbyisten tegenover.

Lobbyisten kunnen formeel op basis van de officiële regels van de Europese Commissie in drie hoedanigheden zitting nemen binnen expertgroepen:

• Als vertegenwoordigers van organisaties: Dit is de meest voorkomende vorm voor lobbyisten. Zij worden benoemd om het specifieke standpunt van een organisatie te verkondigen, zoals een brancheorganisatie (van bijvoorbeeld de auto-industrie of farmaceutische sector).
• Als vertegenwoordigers van collectieve belangen: Zij vertegenwoordigen een bredere, gemeenschappelijke achterban (zoals consumentenorganisaties of vakbonden), in plaats van één individuele organisatie of bedrijf.
• Als individuele experts: In uitzonderlijke gevallen worden lobbyisten met specifieke technische of wetenschappelijke expertise op persoonlijke titel gevraagd. Zij moeten dan een onafhankelijkheidsverklaring indienen om belangenverstrengeling te voorkomen.

Expertgroepen worden vaker door multinationale bedrijfsleven gedomineerd

Terwijl het doel van de expertgroepen is om relevante kennis over een specifiek onderwerp vanuit de EU-bureaucratie en het bedrijfsleven bij elkaar te brengen, blijken de lobbyisten uit het bedrijfsleven in deze expertgroepen toch vaak de discussie te overheersen, aldus deze website van CEO.

Bovenop dat domineren vanuit het bedrijfsleven, komt nog de geheimhouding van wat er binnen de expertgroepen is besproken. Omdat de inhoud van de gesprekken geheim zijn, is ook niet te achterhalen welke standpunten zijn ingenomen door wie en met welk doel of resultaat. Dat is volledig in strijd met de beginselen van transparantie en Europese democratie, zo stelt CEO.

Het betekent een afwijzing van het belang van het maatschappelijk middenveld en het Europees Parlement, die pleitten voor openbaarheid als uitgangspunt.

Je hoeft niet extreemrechts te zijn om tegen de huidige EU te ageren

Het is geen extreemrechts, of complotdenken, als je ervan overtuigd bent dat de huidige EU, in tegenstelling tot de vroegere EEG, niet meer in de belangen van haar burgers voorziet.

Organisaties als CEO en ETUI bevestigen dat de prioriteit van de belangen binnen de EU bij multinationals en banken ligt en niet bij de Europese burgers.

De EU heeft de macht van nationale regeringen overgenomen, maar niet in het belang van de Europeanen.

Columnist en vlogger Marianne Zwagerman gaat aangifte doen van meineed door Hugo de Jonge. Tijdens zijn verhoor op donderdagmiddag 3 september 2026 door de Parlementaire enquêtecommissie Corona herhaalde de voormalige gezondheidsminister zijn uitspraken over de rol van ongevaccineerden tijdens de coronacrisis.

Tijdens het verhoor vertelde De Jonge dat er “onomstotelijk bewijs” was dat tijdens de coronacrisis, op het moment dat het merendeel van de samenleving gevaccineerd was, de ziekenhuizen vol lagen met ongevaccineerden. Tijdens de crisis had hij meerdere keren gezegd dat de ongevaccineerden de morele plicht hadden om zich te laten vaccineren.

De Jonge vond niet dat hij daarmee bijdroeg aan polarisatie. “Als gezondheidsminister moet je kunnen zeggen waar het op staat”, zei De Jonge. De Jonge betreurde wel de manier waarop de media zijn uitspraken uit hun context hadden gerukt. Toen hij had gezegd dat hij wist ‘waar de ongevaccineerden wonen’ en zelfs hun postcodes kende, had hij dat niet bedoeld als een bedreiging. De bewindsman had alleen maar uiting willen geven aan zijn enthousiasme voor teams die ‘de wijken introkken’ waar veel ongevaccineerden woonden.

De Jonge ontkende niet dat de samenleving was gepolariseerd. Maar dat kwam niet door hem. Dat kwam door de sociale media en Big Tech, die niet hard genoeg optraden tegen ‘desinformatie’. Hij hoopte dat de commissie zou pleiten voor maatregelen zoals een identificatieplicht op het internet.

Wat de tegenstelling tussen gevaccineerden en ongevaccineerden betreft, De Jonge kwam niet terug op wat hij zei tijdens zijn verhoor op 10 juli 2026. “Het overgrote deel van de samenleving was gevaccineerd en een klein deel niet”, zei De Jonge toen. “Het overgrote deel van de mensen in de ziekenhuizen was niet gevaccineerd.”

Volgens De Jonge had 90 procent van de ongevaccineerde coronapatiënten ziekenhuisopname met vaccinatie kunnen voorkomen. Daardoor brachten zij andere Nederlanders in gevaar. “Omdat ze daar lagen moest andere zorg worden afgeschaald en uitgesteld. Dat leidde tot een schade aan de volksgezondheid.”

Maatregelen

Die situatie was de rechtvaardiging voor de draconische maatregelen die De Jonge en het kabinet tijdens de coronacrisis namen. Die varieerden van het wegzetten van ongevaccineerden als onverantwoordelijke dommeriken die de verstandige gevaccineerde meerderheid het leven zuur maakten, tot maatregelen die ongevaccineerden toegang tot de publieke ruimte ontzegden. Het kabinet dacht zelfs na over een vaccinatieplicht voor sommige beroepen.

De Jonge noemde in zijn verhoor van 3 september 2026 de eerste periode van de coronacrisis overigens ‘onmenselijk’. Hij doelde daarmee niet op wat de ongevaccineerden tijdens de crisis overkwam, maar op de werklast van beleidsmakers en ambtenaren. De Jonge zelf had tijdens zijn kerstvakantie nota bene moeten doorwerken.

Niet waar

Het beeld dat de meeste coronapatiënten ongevaccineerden waren klopt niet, schrijft internist‑intensivist en onderzoeker Jona Walk in een rapport. Uit het verslag, dat op 26 augustus 2026 op de webstek van Walk is verschenen, blijkt dat volgens de cijfers van het RIVM een slordige veertig procent van de coronapatiënten ongevaccineerd was. Dat is dus een minderheid, geen meerderheid.

Daar komt volgens Walk nog bij dat het RIVM door een verontreiniging van de gegevens het percentage gevaccineerde coronapatiënten onderschatte en het percentage ongevaccineerden overschatte. In werkelijkheid was ergens tussen 10 en 50 procent van de ‘ongevaccineerden’ in de RIVM-statistieken in werkelijkheid wél gevaccineerd.

Betrouwbaarder dan de ramingen van RIVM zijn daarom de gegevens die ziekenhuizen zelf verzamelden. In het Nijmeegse Canisius Wilhelmina Ziekenhuis was in de laatste drie maanden tussen 60 en 70 procent van de coronapatiënten gevaccineerd. In het Limburgse Maastricht UMC+ was dat zelfs tachtig procent.

Al met al was er dus geen grond voor het wegzetten van ongevaccineerden als ‘asociaal’. Die was er ook niet voor de maatregelen die ongevaccineerden veranderden in tweederangsburgers.

‘Ruk’

Walk stuurde haar rapport naar de coronacommissie. Ze vindt dat de commissie moet onderzoeken hoe het ministerie van VWS tijdens de coronacrisis omging met informatie – en of het beleid van het ministerie en de uitspraken van De Jonge wel gebaseerd waren op de feiten. Als de commissie dat rapport heeft gelezen, dan suggereerde het verhoor van 3 september dat de commissie de inhoud niet belangrijk vond. De juistheid van de claim van De Jonge kwam niet ter sprake.

Zwaarder woog voor de commissie dat De Jonge zich tijdens de coronacrisis in het parlement tegenover andere politici bijna net zo horkerig gedroeg als tegenover ongevaccineerden. Dat werd bijvoorbeeld duidelijk toen commissielid Songül Mutluer (PRO) De Jonge voorlas wat hijzelf op 23 februari 2021 had gezegd tegen justitieminister Ferdinand Grapperhaus, vlak voor een debat in de Eerste Kamer.

“Dat debat van straks, dat is ruk”, zei De Jonge toen. “Ooit zullen ze hiervoor gestraft worden in het hiernamaals. En misschien ook wel eerder, als eindelijk een keer verteld gaat worden hoe de Kamer de brandweer van z’n werk heeft gehouden.”  Die ‘brandweer’, dat waren De Jonge en Grapperhaus. En die ‘ze’, dat waren de leden van de Eerste Kamer. Toen Mutluer was uitgesproken, hield De Jonge enkele seconden zijn mond. Daarna gaf hij de schuld aan de zware druk waaronder hij had moeten functioneren.

Meineed

Columnist en vlogger Marianne Zwagerman kondigde eerder deze week op haar opinieplatform Dwarsnieuws aan dat ze het verhoor van De Jonge op donderdag 3 september zou volgen. Ze was benieuwd of De Jonge bleef bij zijn uitspraken over de zogenaamde kwalijke rol van de ongevaccineerden tijdens de coronacrisis. “Als Hugo de Jonge dit niet rectificeert, dan ga ik aangifte doen van meineed”, zei Zwagerman. Donderdagavond vertelde Zwagerman in Dwarsnieuws dat ze dat ook daadwerkelijk zal doen.

Het is niet waarschijnlijk dat het Openbaar Ministerie (OM) De Jonge zal gaan vervolgen. In de politiek is meineed nauwelijks te bewijzen.

Volgens artikel 207 van het Wetboek van Strafrecht is alleen sprake van meineed als er juridisch bewijs is dat De Jonge tegenover de commissie opzettelijk de waarheid verdraait. Als het OM gelooft dat Hugo de Jonge ‘de cijfers anders interpreteerde’, ‘geen volledig zicht had op de data’ of ‘sprak in politieke termen, niet in wetenschappelijke’, dan gaat Zwagermans aangifte de prullenbak in. Ook al heeft ze alle gelijk van de wereld.