Hoe ziet een oorlogseconomie eruit als het echt oorlog is?

Om maar met de deur in huis te vallen: bijna 5 procent van alle in Nederland verbruikte stroom gaat momenteel naar – voornamelijk Amerikaanse – datacenters. Die 5 procent staat gelijk aan het verbruik van twee miljoen Nederlandse huishoudens. Het stroomverbruik van die datacenters vormt een forse rem op de groei van onze economie, werkgelegenheid en belastinginkomsten. Kortom: de datacenters zijn het zoveelste voorbeeld van mislukte landelijke politiek. Dit had Den Haag al tien jaar geleden aan moeten zien komen.                                                                                                                    

Hoeveel datacenters heeft Nederland?

Volgens het CBS telt Nederland momenteel ongeveer 200 commerciële datacenters. 45 daarvan gebruiken met elkaar 90 procent van alle elektriciteit van het totaal aantal datacenters. De meeste van de grootsten zijn in Amerikaanse handen en bevinden zich in de regio Amsterdam, rond Rotterdam, Eindhoven, Groningen en Middenmeer in Noord-Holland. Ze betalen in principe geen belasting in Nederland.

Een belangrijk deel van deze markt bestaat uit hyperscale datacenters: enorme servercomplexen van internationale techbedrijven die cloud- en AI-diensten leveren. Bekende bedrijven in Nederland zijn onder meer:

• Microsoft — datacenter-campus in Middenmeer
• Google — groot datacenter in de Eemshaven
• Meta — plannen voor grootschalige uitbreiding, onder meer eerder in Zeewolde
• Equinix — meerdere colocatiecentra rond Amsterdam
• Digital Realty — datacenterexploitant in de Randstad

Naast deze grote commerciële partijen bestaan er ook honderden kleinere serverruimtes van vooral ziekenhuizen, universiteiten, telecombedrijven en banken. Die worden in veel statistieken niet meegerekend, aldus het CBS.

Nieuwe datacenters gepland door explosief toegenomen AI-gebruik

Na maatschappelijke weerstand in 2021 voerde het kabinet wat beperkingen in voor hyperscale-datacenters. Vooral het geplande Meta-datacenter in Zeewolde leidde tot politieke discussie vanwege het enorme ruimte- en energieverbruik. Dat project werd uiteindelijk stopgezet.

Volgens recente berichtgeving proberen meerdere nieuwe datacenterprojecten alsnog – met dwang richting overheid – stroomaansluitingen te verkrijgen, ondanks de zware overbelasting van het hoogspanningsnet.

De recente groei wordt sterk aangejaagd door AI-toepassingen. Moderne AI-datacenters gebruiken aanzienlijk meer elektriciteit dan traditionele cloudomgevingen, omdat duizenden krachtige GPU-processoren continu draaien voor training van AI-modellen.

Het excessieve stroomverbruik ten opzichte van Nederlandse huishoudens

Volgens het CBS verbruikten Nederlandse datacenters in 2024 gezamenlijk ongeveer 5,1 miljard kilowattuur (5,1 TWh) elektriciteit. Dat komt neer op bijna 5 procent van het totale Nederlandse elektriciteitsverbruik.

Om dit in perspectief te plaatsen:

• Het datacenterverbruik is vergelijkbaar met dat van bijna 2 miljoen huishoudens.
• In 2017 lag het verbruik nog op slechts circa 1,65 TWh.
• Tussen 2021 en 2024 steeg het verbruik met ongeveer 37 procent.

Omgerekend betekent 5,1 TWh per jaar dat Nederlandse datacenters gemiddeld 13,97 miljoen kWh per dag verbruiken.

Dat is echter slechts het gemiddelde. De drie grote Amerikaanse hyperscale-datacenters hebben piekbelastingen die veel hoger liggen.

Opvallend is bovendien dat ongeveer 45 grote datacenters verantwoordelijk zijn voor circa 90 procent van het totale elektriciteitsverbruik van de sector, aldus het CBS.

Als je je afvraagt waarom de concentratie datacenters zo groot is in Nederland, moet je naar de drie Amerikaanse grootverbruikers hierboven kijken en naar het feit dat het grootste internetdata-knooppunt ter wereld in Amsterdam is gevestigd. Dat bedrijf heet AMS-IX en gaat er prat op momenteel een piekverwerkingscapaciteit van 12.623 terrabyte per seconde te bezitten.

Wat is het effect op de netcongestie?

Netcongestie betekent dat het elektriciteitsnet onvoldoende capaciteit heeft om alle vraag en aanbod tegelijkertijd te verwerken. Dat probleem speelt inmiddels in heel Nederland. Datacenters zijn niet de enige oorzaak van netcongestie, maar wel de grootste. En daar heeft de politiek het blijkbaar liever niet over.

Ook de energietransitie, warmtepompen, laadpalen en zonne-energie spelen een rol. Maar datacenters zijn de grootste probleemveroorzakers van het land.

In Noord-Holland en rond Schiphol zijn meerdere uitbreidingsprojecten vertraagd doordat het netwerk zijn maximale capaciteit nadert. Volgens recente berichtgeving heeft TenneT zelfs eerder toegezegde aansluitingen aan sommige datacenterprojecten tijdelijk opgeschort vanwege overbelasting van het net.

Remmen datacenters de uitbreiding van andere bedrijven en groei van Nederland?

In de praktijk is het antwoord steeds vaker: ja.

Door de schaarste aan netcapaciteit moeten netbeheerders keuzes maken. In veel regio’s staan bedrijven inmiddels jarenlang op wachtlijsten voor een zwaardere stroomaansluiting. Vooral industriële ondernemingen, logistieke bedrijven en duurzame productieprojecten ondervinden daarvan hinder.

In totaal zijn er alleen al 14.000 akkerbedrijven die in de rij staan voor een zwaardere stroomaansluiting en die de concurrentie steeds minder aankunnen door te weinig elektriciteit.

Brancheorganisaties en regionale overheden geven aan dat economische uitbreidingen in het slop raken doordat elektriciteitsaansluitingen ontbreken. In sommige regio’s kunnen nieuwe fabrieken, distributiecentra of woningbouwprojecten niet worden aangesloten. Als daarover geprocedeerd wordt, kiest de rechter de kant van de politiek en wijst claims af.

Wat leveren datacenters de economie op?

De datacentersector, vertegenwoordigd door de DDA, benadrukt zelf dat datacenters cruciaal zijn voor de Nederlandse digitale economie. Vrijwel alle moderne internetdiensten, cloudplatforms, streamingdiensten en AI-systemen draaien immers op de digitale infrastructuur.

De politieke discussie over datacenters is de afgelopen jaren echter sterk veranderd. Waar provincies en gemeenten vroeger actief hyperscale-projecten probeerden binnen te halen, is het beleid tegenwoordig veel terughoudender vanwege:

• het enorme stroomverbruik dat ook een effect heeft op gasconsumptie en -prijzen in Nederland,
• het negatieve effect op de CO2-doelstellingen; meer energieverbruik = meer uitstoot,
• netcongestie en rem op groei van Nederlandse bedrijven,
• geringe bijdrage aan de directe werkgelegenheid; datacenters hebben weinig personeel nodig,
• het koelwatergebruik van deze installaties waar de branche zeer geheimzinnig over doet.

Wanneer de vraag piekt — bijvoorbeeld door AI-datacenters — moet vaak extra gascentraleproductie worden ingezet. Daardoor leidt de extra vraag van datacenters tot extra fossiele opwek. En dat moet weer elders worden gecompenseerd.

Het grote geheim: waterverbruik van datacenters

Er bestaan opvallend weinig harde, openbare cijfers over het totale koelwaterverbruik van Nederlandse datacenters. Dat komt doordat veel exploitanten deze gegevens niet vrijwillig publiceren en landelijke politiek er ook niet om vraagt.

De meest geciteerde schatting is dat Nederlandse datacenters jaarlijks ongeveer 1 miljoen kubieke meter (1 miljard liter) water gebruiken voor koeling. Als je echter nu op de betreffende link klikt, zie je dat deze pagina is verwijderd.

Een nieuwe link op dezelfde website, komt niet met bruikbare antwoorden.

Volgens Drinkwaterplatform.nl gebruiken datacenters jaarlijks bijna 1 miljoen kuub drinkwater. Dat is ongeveer evenveel als het drinkwatergebruik van 10.000 huishoudens. Maar, deze cijfers zijn enkele jaren oud.

Kort maar goed

Datacenters verbruiken dagelijks net zoveel stroom als twee miljoen huishoudens. Dat leidt hoofdzakelijk tot de grootste bijdrage aan netcongestie in Nederland. De gevolgen daarvan zijn een forse rem op de groei van bedrijven en problemen met de infrastructuur.

Ook het waterverbruik staat onder druk door datacenters, ook al is niet bekend hoeveel precies.

Aan werkgelegenheid levert de sector nauwelijks een bijdrage.

Het valt op dat de politiek belangrijke onderwerpen als dit laat liggen.

Op 20 mei 2026 bracht het CBS weer de jaarlijkse Monitor Brede Welvaart in Nederland uit. De conclusies uit dat lijvige rapport zijn zeer verontrustend! Ondanks alle zelf beweerde voordelen van de bemoeienissen van de EU met het beleid in Nederland, gekoppeld aan dat van de recente kabinetten-Rutte en kabinet-Schoof, glijdt ons land aantoonbaar verder af. Met dank aan verregaande Brusselse bemoeizucht en kwalitatief steeds slechter landsbestuur.

Wat brede welvaart is en uit welke componenten het bestaat

Brede welvaart betreft volgens het CBS de kwaliteit van leven hier en nu, en de mate waarin deze ten koste gaat van de brede welvaart van latere generaties.

De brede welvaart ‘later’ gaat over mensen die over één of enkele decennia in Nederland zullen leven en die, om een zelfde niveau van brede welvaart te kunnen bereiken, hulpbronnen nodig zullen hebben die de huidige generatie nu gebruikt.

Het CBS schrijft in de samenvatting van het hoofdrapport: “Het wordt moeilijk voor volgende generaties om een zelfde niveau van brede welvaart ‘hier en nu’ te bereiken wanneer het onderling vertrouwen verwatert en de sociale, maatschappelijke en politieke participatie van grote groepen vermindert, wanneer technologie veroudert en infrastructuur wordt verwaarloosd (…).”

En al deze zaken blijken juist aantoonbaar de verkeer kant op te lopen in ons land.

De onderwerpen waarop brede welvaart wordt gemeten:

• subjectief welzijn,
• materieel welzijn,
• milieu,
• gezondheid,
• arbeid en vrije tijd,
• wonen,
• kwaliteit van de samenleving,
• veiligheid.

Wat gaat goed?

Niet verassend is dat Nederland nog steeds hoog scoort binnen de Europese Unie. Vele lidstaten, vooral die na het jaar 2000 massaal aan de Unie zijn toegevoegd, kennen aanmerkelijk lagere levensstandaarden dan wij. Denk vooral aan de lidstaten uit de voormalige Sovjet Unie.

Nederlanders zijn gemiddeld tevreden, inkomens liggen hoog en de werkloosheid is laag. Toch laat de monitor ieder jaar in toenemende mate zien dat hogere inkomens niet automatisch betekent dat de brede welvaart duurzaam is. Juist in rijke samenlevingen kunnen onderliggende spanningen lange tijd verborgen blijven doordat economische indicatoren positief ogen.

En als we daar doorheen kijken, komen we de volgende – groeiende – problemen tegen.

Sociale cohesie verslechtert jaar na jaar

Een eerste belangrijke verslechtering betreft de sociale cohesie. Het CBS signaleert expliciet dat sociale contacten, vrijwilligerswerk en informele hulp in 2025 verder zijn afgenomen. Vooral jongeren en mensen met een migratieachtergrond participeren minder in vrijwilligerswerk dan voorheen. En migranten, daar komen er ieder jaar meer van.

Ook het verlenen van informele hulp aan anderen neemt af. Deze ontwikkeling is relevant omdat sociale verbanden het vertrouwen vergroten, evenals sociale stabiliteit en maatschappelijke veerkracht. Het CBS noemt expliciet dat afname van participatie en onderling vertrouwen de brede welvaart van toekomstige generaties verder ondermijnen.

Indepen heeft in een artikel (maart 2026) een verband kunnen leggen tussen de ongehoorde, explosieve groei van het aantal asielzoekers dat naar de grote steden van ons land trekt, en de achteruitgang van sociale cohesie in die steden.

De redactie van Indepen deed zelfs een oproep aan het CBS dit verder te onderzoeken.

Daarnaast verslechtert het gevoel van maatschappelijke verbondenheid. Indicatoren zoals ‘contact met familie, vrienden of buren’, ‘vertrouwen in andere mensen’ en ontwikkeling van normen en waarden’ laten volgens het CBS een structureel negatieve ontwikkeling zien. Dat is opmerkelijk omdat Nederland traditioneel  – vóór de grote immigratiestromen  –  juist hoog scoorde op sociaal vertrouwen.

Kwaliteit van arbeid, vrije tijd en geestelijke gezondheid hollen achteruit

Ook op het terrein van arbeid, vrije tijd  en mentale gezondheid verslechtert de brede welvaart. Hoewel de werkloosheid laag blijft, constateert het CBS dat de psychische vermoeidheid door werk toeneemt. Werknemers en middenklasse worden steeds massaler uitgebuit middels een combinatie van monetaire manipulatie door de ECB en acties van (Europese) politici.

Nederlanders werken steeds meer uren en de arbeidsproductiviteit stijgt, maar daar staat tegenover dat mensen daar niet evenredig voor worden beloond, waardoor zij stress en mentale uitputting ervaren.

Door de groeiende macht van multinationals blijft de koopkrachtontwikkeling van werkenden fors achter: het voor inflatie gecorrigeerde uurloon van werknemers was in 2024 ongeveer even hoog als in 2009, constateert het CBS. Dat betekent feitelijk dat een groot deel van de productiviteitsgroei van de afgelopen vijftien jaar niet heeft geleid tot hogere reële lonen, maar alleen tot hogere winstuitkeringen voor aandeelhouders.

Hier bevinden we ons in een structureel probleem dat de meeste Nederlanders niet in de gaten hebben.

“Het heersende narratief dat de wereldeconomie na de crisis van 2008 is hersteld, is een vorm van gecoördineerde misleiding door de superrijken. Terwijl de politieke en financiële elite spreken over de ‘langste economische expansie in de geschiedenis’, maskeert dit beeld de berekende vernietiging van de middenklasse. De kille – rekenkundige – realiteit is dat het mondiale financiële systeem in de herfst van 2008 om zeep is geholpen”, schreef ik begin mei 2026.

Aan deze ontwikkeling, waarin de middenklasse steeds verder wordt vernietigd ten gunste van de superrijken, werkt niet alleen onze eigen politiek mee – zie de nieuwe box 3- wetgeving – maar ook de EU wordt hierin aantoonbaar gestuurd door Europese superrijken/oligarchen.

Woningmarkt nog nooit zo dramatisch geweest

Een ander belangrijk terrein van achteruitgang van welvaart is de woningmarkt. De monitor laat zien dat het woningtekort in 2025 is opgelopen tot bijna 400.000 woningen. Het kopen of huren van een woning wordt steeds duurder en steeds meer jongvolwassenen wonen noodgedwongen bij hun ouders. Vooral starters en lagere inkomensgroepen ondervinden hierdoor een verslechtering van hun brede welvaart. Betaalbaar wonen beïnvloedt ook gezinsvorming, mentale gezondheid, sociale mobiliteit en toekomstperspectief, aldus de monitor.

Voor de hoofdoorzaak van al dit persoonlijk leed, komen we ook weer op Europees niveau uit. In een interview met Indepen van oktober 2025, legt emeritus hoogleraar economie en oud-directeur van De Nederlandsche Bank – Lex Hoogduin – aan mij uit welke ongekend enorme impact het grenzeloze geld bijdrukken en rentebeleid van de ECB heeft op de Nederlandse huizenprijzen.

Veiligheidsgevoel loopt achteruit

Ook het veiligheidsgevoel laat een negatieve trend zien. Het CBS constateert dat een relatief kleine maar groeiende groep mensen zich vaak onveilig voelt in de eigen buurt. Hoewel de criminaliteitscijfers niet sterk stijgen, neemt het subjectieve gevoel van onveiligheid wel toe.

Het CBS signaleert een afnemend veiligheidsgevoel én afnemende sociale cohesie. In maatschappelijke en politieke discussies wordt immigratie vaak genoemd als mogelijke factor daarin, maar het rapport zelf levert daarvoor geen direct bewijs.

Kortom: kabinet-Jetten heeft twee decennia verwaarlozing van de Nederlandse staat te repareren. Dat gaat zeker niet lukken door aan het handje van de EU of de georganiseerde clubs voor superrijken mee te blijven lopen.

Het gaat alleen lukken als een Nederlandse regering eerst de problemen in eigen huis oplost, in plaats van miljarden euro’s aan buitenlandse oorlogen te besteden of hersenloos mee te deinen op het sentiment van de EU.

Het is inmiddels mei en de oorlog in Iran woedt dagelijks verder, ondanks de zogenaamde wapenstilstand. Hoe ziet de Nederlandse economie er inmiddels uit onder invloed van al dat geweld uit de VS en Israël? Wat merken wij als burgers ervan in onze portemonnee?

Inflatie loopt opnieuw op

Een van de meest zichtbare gevolgen van het conflict is de stijging van de inflatie. Nadat de inflatie in Nederland in 2024 en 2025 juist begon af te nemen, is er sinds de escalatie rond Iran opnieuw sprake van sterk oplopende prijsdruk.

Volgens het CBS bedroeg de inflatie 2,7 procent in maart 2026, tegen 2,4 procent in februari. De snelle raming voor april kwam zelfs uit op bijna 3 procent. Voor de rest van het jaar – ervan uitgaande dat de oorlog in Iran voor de zomer is afgelopen – wordt met een stijging tot boven de 3 procent gerekend. Duurt die oorlog langer, dan zijn de cijfers niet te overzien.

De belangrijkste oorzaak hiervan ligt bij de energieprijzen, zoals we aan de pomp wel hebben gemerkt.

Een langer durende oorlog gaat echter ook de prijzen van kunstmest en daarmee levensmiddelen beïnvloeden. De effecten daarvan merken we pas na een langere tijd van circa 21 maanden, aldus de economen van RaboResearch. Dus vanaf eind 2027 worden de effecten van de Iran oorlog ook goed voelbaar bij zaken als levensmiddelen, kleding, horeca et cetera – ook als die oorlog morgen stopt.

Consumentenvertrouwen stort in

Nederlanders worden voorzichtiger zodra zij verwachten dat prijzen blijven stijgen of dat de economie verslechtert. Dat is inmiddels duidelijk zichtbaar in het consumentenvertrouwen. Volgens het CBS daalde het consumentenvertrouwen van -30 in maart naar -44 in april 2026. Dat is de op één na grootste daling sinds het begin van de metingen in 1986.

Vooral het oordeel over het economisch klimaat verslechterde sterk, aldus het CBS. Consumenten verwachten hogere prijzen, economische stagnatie en meer financiële onzekerheid. Hierdoor stellen huishoudens grote aankopen zoals auto’s, verbouwingen of nieuwe meubels uit. Dat gaat leiden tot stagflatie eind dit jaar, begin 2027; een stagnerende economie bij steeds hogere prijzen/inflatie.

Het consumentenvertrouwen is van groot belang voor de Nederlandse economie omdat particuliere consumptie een belangrijke groeimotor vormt. Wanneer huishoudens terughoudender worden, raakt dat direct sectoren zoals detailhandel, horeca, recreatie en woninginrichting.

Producentenvertrouwen kwetsbaar

Ook bedrijven reageren nerveus op de internationale spanningen. Vooral energie-intensieve sectoren vrezen oplopende kosten en afnemende vraag.

Het producentenvertrouwen in de Nederlandse industrie bleef in april 2026 negatief. Volgens het CBS kwam het vertrouwen uit op -0,7. In veel sectoren zoals textiel, hout- en bouwmaterialen en chemie namen de orders al met meer dan 10 procent af en dat zal zijn effecten op de werkgelegenheid gaan hebben.

Hoewel deze cijfers minder extreem zijn dan tijdens de coronacrisis, is het signaal duidelijk: ondernemers zijn voorzichtig. Bedrijven kampen met hogere energiekosten, onzekerheid over grondstoffenprijzen en toenemende geopolitieke risico’s.

Volgens recente cijfers stijgen de producentenprijzen weer door de hogere olieprijzen. Producenten proberen die kosten door te berekenen aan klanten, wat vervolgens weer bijdraagt aan hogere consumentenprijzen en inflatie.

Werkgelegenheid blijft voorlopig relatief sterk, aldus onze politiek

Nederland kende de afgelopen jaren een historisch lage werkloosheid en grote personeelstekorten. Dat zal in 2026 nog zo blijven aldus het ministerie van Financiën.

Volgens de Miljoenennota blijft de Nederlandse economie in 2026 naar verwachting nog groeien met ongeveer 1,4 procent, terwijl de werkloosheid relatief laag blijft.

Zoals de lezer weet van Indepen en de artikelen die ik hier schrijf; we controleren graag de door de overheid en politiek gedane uitspraken, in de wetenschap dat deze doorgaans mooier  worden voorgesteld dan de werkelijkheid. Alles om Nederland maar in slaap te houden.

Kijken we naar de feitelijke groei in het eerste kwartaal van dit jaar, dan bleek deze op een super magere 0,1 procent te zijn blijven hangen. En dan te bedenken dat pas tijdens de tweede helft van dat eerste kwartaal die destructieve oorlog zijn entree deed!

Als we de komende kwartalen al die 0,1 procent groei halen, dan komen we op circa 0,4 procent groei uit in dit jaar, in plaats van de geraamde 1,4 procent.

En die 0,4 procent is volgens mij het meest gunstige scenario.

Export onder druk door wereldwijde onzekerheid

Nog een ander onderwerp dat de economische groei dit jaar negatief beïnvloedt, is de exportpositie van ons land.

De oorlog rond Iran beïnvloedt de export op meerdere manieren:

• hogere transportkosten,
• duurdere energie,
• verstoringen van handelsroutes,
• lagere internationale vraag,
• onzekerheid op financiële markten.

Vooral de scheepvaart en logistieke sector kijken zorgelijk naar de situatie rond de Straat van Hormuz. Een aanzienlijk deel van de mondiale oliehandel loopt via deze route. Verstoringen leiden nu al tot hogere verzekeringspremies, langere vaarroutes en stijgende transportkosten.

Economische analyses – onder andere van de Rabobank – verwachten daarom dat de Nederlandse exportgroei in 2026 aanzienlijk lager uitvalt dan begin dit jaar werd voorzien.

Samengevat

De oorlog in Iran toont hoe kwetsbaar de Nederlandse economie is voor geopolitieke schokken. Hoewel Nederland ver van het conflict verwijderd ligt, zijn de economische effecten direct merkbaar via energieprijzen, financiële markten en internationale handel.

De inflatie loopt dit jaar opnieuw op naar boven de 3 procent en wordt nog hoger in 2027, het consumentenvertrouwen is historisch laag en producenten worden geconfronteerd met hogere kosten en onzekerheid. De export neemt af, waardoor bedrijven terughoudender worden met investeringen.

Voorlopig houdt de sterke arbeidsmarkt de economie nog enigszins overeind, maar bij een langdurig conflict – langer dan de zomer van dit jaar – kunnen de economische gevolgen aanzienlijk zwaarder worden. Vooral als olie- en gasprijzen langdurig hoog blijven, dreigt een periode van lage groei gecombineerd met hardnekkige inflatie.

De Nederlandse – en breder de Europese – economie blijkt daarmee opnieuw sterk afhankelijk van Amerikaanse inmenging. In een geglobaliseerde economie is een oorlog duizenden kilometers verderop uiteindelijk ook voelbaar in de portemonnee van Nederlandse huishoudens en bedrijven.

Als we de economische gevolgen van de Iran oorlog optellen bij de financiële gevolgen van de Oekraïne oorlog – inmiddels tientallen miljarden euro’s steun in vier jaar tijd – dan zal duidelijk zijn dat de Nederlandse verzorgingsstaat verder wordt afgebroken om alle buitenland avonturen te bekostigen.