Televisie als PR-instrument voor ‘groene’ gedragssturing

De (politieke) meningen en opinies die we allemaal hebben, zijn grotendeels het gevolg van jarenlange manipulatie van feiten en informatie en niet, of nauwelijks van onze ‘eigen mening’. Die eigen mening is meestal gebaseerd op het gezin waar je uit komt, gecombineerd met het soort informatie waarvoor je vervolgens openstaat. In deel 3 Edward Bernays, neef van Sigmund Freud, grondlegger van propaganda in de politiek en voorbeeld voor Joseph Goebbels zijn propagandamachine.

Edward Bernays: de architectuur van public relations

Edward Bernays – een neef van Sigmund Freud – wordt beschouwd als de grondlegger van de moderne public relations (PR). In het boek Propaganda (1928) betoogt hij hoe de politiek en het bedrijfsleven via bewuste en onbewuste technieken de meningen van het publiek kunnen sturen.

Zijn uitgangspunt is dat massa’s niet vanzelf rationele keuzes maken, maar richting nodig hebben van ‘onzichtbare leiders’ die de publieke opinie vormen.

Hoewel het boek in 1928 verscheen, worden de ideeën van Bernays nog steeds wereldwijd toegepast – in marketing, politiek, media en sociale netwerken. Vanaf het begin van deze eeuw is in de VS zelfs een toename te zien van het gebruik van de technieken van Bernays.

(Bron: Bol.com)

De onzichtbare regie van de samenleving

Bernays opent zijn boek met de stelling dat onzichtbare krachten onze meningen, gewoonten en verlangens vormen. Dit gebeurt via georganiseerde communicatie: advertenties, nieuwsberichten, opinieleiders, influencers en specifieke instellingen. Volgens hem is deze ‘onzichtbare regering’ onvermijdelijk in een complexe samenleving.

In zijn woorden: “De bewuste en intelligente manipulatie van de gewoonten en meningen van de massa is een belangrijk element in een democratische samenleving.”

In plaats van dit als negatief te beschouwen, ziet Bernays het als een manier om orde te scheppen en richting te geven aan collectief gedrag.

Propaganda van de Green Deal uitgewerkt met Bernays zijn ideeën

De Europese Green Deal wordt onder de aandacht gebracht via een brede mix van propagandamiddelen en campagnes, zowel op EU-niveau als door lidstaten:

1. Officiële EU-communicatiekanalen

• Website van de Europese Commissie: een centrale hub met informatie, nieuws en documentatie over de Green Deal.
• Sociale media: intensieve campagnes op platforms zoals 𝕏, Facebook, Instagram en LinkedIn via accounts van de Europese Commissie, het Europees Parlement, en vele EU-agentschappen.
• Video’s en audiovisuele content: documentaires, animaties en interviews op het Europees audiovisueel portaal en via YouTube.

2. Publieke campagnes en evenementen

• #EUGreenDeal: een overkoepelende hashtag voor bewustwording, vaak gekoppeld aan specifieke thema’s (bijvoorbeeld biodiversiteit, klimaatneutraliteit).
• De EU Green Week: jaarlijkse themaweek omtrent Europees milieubeleid met webinars, discussies en publieke evenementen.

3.  Samenwerking met media en influencers

• Partnerschappen met traditionele media: door de EU betaalde artikelreeksen, opiniestukken en interviews in Europese en nationale media.
• Influencer-campagnes: samenwerking met wetenschappers, milieuactivisten en sociale media-influencers om jongeren te bereiken.

Bernays betoogt dat propaganda moreel neutraal is: het kan zowel ten goede als ten kwade worden gebruikt. Waar het om gaat, is wie het toepast en met welk doel.

Propaganda in nazi-Duitsland

In de jaren twintig van de vorige eeuw werd propagandaminister Joseph Goebbels een fervent bewonderaar van Bernays zijn ideeën, ondanks het feit dat Bernays Joods was. Toen Goebbels minister van propaganda werd voor het Derde Rijk, probeerde hij Bernays’ ideeën zo veel mogelijk toe te passen. Zo creëerde hij bijvoorbeeld een ‘Führercultus’ rond Adolf Hitler op basis van de filosofie van Bernays.

Bernays vernam in 1933 dat de nazi’s zijn werk gebruikten. Hij beschreef dit later in zijn autobiografie uit 1965 als volgt:

“Ze gebruikten mijn boeken als basis voor een vernietigende campagne tegen de Joden in Duitsland. Dit schokte me, maar ik wist dat elke menselijke activiteit voor sociale doeleinden kan worden ingezet of voor antisociale doeleinden kan worden misbruikt.”

Propaganda en politiek

In de politiek speelt propaganda een essentiële rol, aldus Bernays. Verkiezingen worden vooral gewonnen op het vermogen om het publiek emotioneel te raken en vertrouwen op te bouwen. Politici moeten hun ‘imago’ zorgvuldig opbouwen via mediacampagnes en publieke optredens.

Volgens Bernays is democratie afhankelijk van goede informatievoorziening, maar hij erkent ook dat politieke leiders vaak ‘beeldvorming’ boven inhoud verkiezen.

Een effectieve propagandist maakt gebruik van autoriteit (experts, beroemdheden), traditie, mode, en sociale normen om zijn boodschap kracht bij te zetten. Mensen vertrouwen bijvoorbeeld sneller op artsen, academici of bekende personen als boodschappers.

Bernays benadrukt ook het belang van het creëren van sociale druk. Als mensen geloven dat ‘iedereen iets doet’ (bijvoorbeeld een vaccinatie nemen), zullen ze het sneller overnemen.

Massa’s zijn beïnvloedbaar, niet rationeel

De propagandist, of PR-professional, is volgens Bernays een soort maatschappelijk ingenieur. Zijn taak is om boodschappen zo vorm te geven dat ze resoneren met de verlangens en denkpatronen van het publiek. Hij/zij moet:

• weten hoe mensen denken (psychologie),
• inzicht hebben in sociale structuren (sociologie),
• bekwaam zijn in media en communicatie.

In navolging van Le Bon en Lippmann stelt Bernays dat mensen in groepen niet rationeel en kritisch denken, maar voornamelijk reageren op emoties, beelden, herhaling en autoriteit. Individuen in een massa willen geleid worden en zoeken bevestiging voor hun gedrag.

Daarom moeten politieke boodschappen:

• eenvoudig en herhaalbaar zijn,
• visueel of symbolisch aantrekkelijk zijn,
• aansluiten bij bestaande overtuigingen en verlangens.

(Bron: truthsocial.com)

De media en het onderwijs als doorgeefluik van invloed

Massamedia spelen een sleutelrol als ‘vermenigvuldiger’ van propaganda. Bernays ziet kranten, radio, film en later televisie als de kanalen waarmee de publieke opinie wordt gevormd.

Mediakanalen hebben autoriteit en bereik, maar ze moeten gevoed worden met kant-en-klare verhalen, zodat journalisten deze makkelijk kunnen overnemen. Dit leidde tot het ontstaan van persberichten.

Bernays toont ook hoe zelfs universiteiten gebruikt kunnen worden om ideeën, merken of politieke visies te verspreiden. Hij noemt dit “indirecte propaganda”, waarbij geen reclameboodschap zichtbaar is, maar wel invloed wordt uitgeoefend op attitudes en waarden.

Bijvoorbeeld de activiteiten van Wageningen University op het gebied van de Europese Green Deal.

De onzichtbare kracht achter onze keuzes

Het boek Propaganda van Edward Bernays is invloedrijk, maar ook controversieel. Het biedt een nuchtere en technisch onderbouwde kijk op hoe publieke opinie wordt gevormd via psychologie, media en communicatie.

Het boek vormt de basis voor:

• moderne public relations,
• politieke campagnes,
• merkenstrategie en reclamepsychologie,
• social media marketing en influencer-cultuur.

Hoewel Bernays gelooft dat propaganda noodzakelijk is voor het functioneren van de moderne samenleving, roept zijn boek ook ethische vragen op. Want wie beslist wat ‘goed’ is? En hoe transparant is politieke beïnvloeding?

Zijn boek Propaganda daagt uit om kritisch na te denken over onze eigen overtuigingen: zijn ze echt van onszelf, of zijn ze gevormd door anderen?

Die laatste vraag regelmatig aan jezelf stellen, draagt bij aan een kritische houding tegenover politieke propaganda.

‘Wie bewaakt de bewakers?’ schreef een Romeinse dichter ooit. Maar wie controleert de zelfverklaarde hoeders van het vrije ware woord – de grote (online) kranten en nieuwssites? Immers: wordt door een mediagigant aantoonbaar onzin verspreid, dan wordt het de volgende dag afgedaan met een rectificatie, weggestopt op de allerlaatste pagina – als we geluk hebben. Het kwaad is dan bovendien al geschied. Om waarheidsvinding te bevorderen kijken we in deze nieuwe rubriek kritisch naar beweringen van invloedrijke media. We toetsen de uitspraken aan de hand van kritische tegengeluiden en interne inconsistenties en meten zo de mythe. Factcheckers willen we onszelf niet noemen, want wie factcheckt de factcheckers?

De mythe onder de loep: NOS over duurzame energie

Dit keer in de schijnwerpers een artikel dat onlangs op de NOS verscheen, genaamd ‘Tekort aan duurzame energie kan Nederland miljarden euro’s kosten’. Voorproefje: er stonden een aantal terechte observaties in, die helaas werden opgevolgd met feitenvrije conclusies.

Terechte observaties, maar tegenstrijdige berichtgeving

Terecht stelt de verslaggever dat de ontwikkeling van duurzame energie in Nederland niet voorspoedig verloopt. Of we het nu eens of oneens zijn met het klimaatbeleid: het Planbureau voor de Leefomgeving concludeerde eind 2025 dat de kans op het halen van de klimaatdoelen heel erg klein is. Dit betreft overigens een flinke ommezwaai, want eind 2024 werd door de publieke omroep nog gemeld dat Nederland juist op koers lag om de doelen te halen.

De correspondent benoemt zelfs het merkwaardige feit dat Nederland in 2020 honderden miljoenen heeft betaald voor groene stroom omdat we de klimaatdoelen dat jaar niet haalden, terwijl aan stroom geen gebrek was. Een pervers Europees systeem waarbij we verplicht worden over de grens ‘groen’ in te kopen om een ‘groene’ economie draaiende te houden, die onze kosten eigenlijk moet verminderen, maar ons juist op kosten jaagt. Snapt u het nog? Het veelgehoorde argument dat groene energie goedkoper is dan fossiele energie kan dus ook overboord. Tot zover het bewijs dat de klimaatlobby inmiddels van Orwelliaanse redeneringen aan elkaar hangt.

De eerste drogredenering: investeren om boetes te vermijden

Als de voorzitter van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE) aan het woord komt, valt de eerste drogredenering te lezen. Olof van der Gaag stelt dat er ‘dus ook een financiële reden [is] om de komende vier jaar extra te investeren in de productie van duurzame energie. Anders zal Nederland waarschijnlijk pas in 2034 aan de Europese afspraken voldoen.’ Ik vul de gevolgen voor u in: als we niet aan de afspraken voldoen moeten we betalen.

We zijn jarenlang om de oren geslagen met de bewering dat het financieel aantrekkelijk was te investeren in duurzame energie omdat het op de lange termijn kostenbesparend zou zijn, maar nu blijkt er een hele andere financiële reden achter duurzaamheid te schuilen. De laatste bizarre wending is dat we niet investeren in groene stroom om financiële voordelen te verkrijgen of de wereld beter te maken, maar om boetes te voorkomen.

Subsidies, belastingbetaler en economische realiteit

Niet lang geleden berichtte de NOS nog dat windparken inmiddels weer gesubsidieerd moeten worden door de Nederlandse overheid: “Geen enkel energiebedrijf durfde de investering aan.” De extra investeringen die van der Gaag voorstelt moeten dus uit de zak van de belastingbetaler komen, een punt dat bij groene investeringen inmiddels verdacht vaak ter sprake komt en zelfs zonder gêne wordt uitgesproken door de CEO van Vattenfall.

Dat het bij voorstanders van investeringen in klimaatbeleid aan realiteitszin ontbreekt, blijkt als van der Gaag stelt: “De subsidies voor […] de productie van duurzame energie moeten worden uitgebreid. En er is extra geld nodig voor wind op zee en voor de verduurzaming van de industrie.” Dat de bouw van windparken volgens hun eigen berichtgeving economisch onrendabel is geworden lijkt onbelangrijk, want de NOS plaatst het feitenvrije commentaar zonder morren.

De bouwkosten zijn de afgelopen jaren met dertig tot veertig procent toegenomen en toekomstige afname van duurzame elektriciteit door de industrie is onzeker. Inmiddels zorgt bouwvertraging van de windparken voor enorme kostenverhogingen bij TenneT, de landelijke netbeheerder. Driemaal raden wie voor die kosten opdraait. Juist: de belastingbetalende lezer, van wie, gezien de compleet tegenstrijdige berichtgeving, bovendien een sterk staaltje mentale flexibiliteit wordt verwacht.

Elektrische auto’s: efficiëntie of wensdenken?

Van der Gaag sluit af met de bewering “[dat we ervoor moeten zorgen] dat we elektrische auto’s stimuleren, want die gaan veel efficiënter om met energie dan benzineauto’s.” Een zeer dubieuze uitspraak die van modelleringen en onzekerheden aan elkaar hangt en waarbij de levensduur van elektrische auto’s schromelijk wordt overdreven door gebruik van incomplete data.

In China zijn inmiddels kerkhoven te vinden van elektrische auto’s, batterijen blijken bijzonder moeilijk te recyclen en voor enorme uitstoot te zorgen (zonder dit altijd mee te nemen in de uitstootberekeningen) en windmolenwieken worden begraven in de woestijn omdat ze niet gerecycled kunnen worden.

Conclusie: een misleidende titel en een uitslaande mythemeter

Concluderend is de titel misleidend: het tekort aan duurzame energie kost ons mogelijk niet miljarden euro’s omdat we een energietekort hebben, maar omdat we vanwege Europese afspraken – bij een nationaal tekort – verplicht worden duurzame energie elders in te kopen. De voorzitter van een duurzame energievereniging mag vervolgens vrijelijk merkwaardige argumenten aandragen in een poging reclame te maken voor duurzame investeringen. De mythemeter slaat flink uit.

Persbureau Reuters bracht op 6 november 2025 een speciaal rapport uit over het moederbedrijf van Facebook, Instagram en Whatsapp – Meta – waaruit blijkt dat er jaarlijks voor vele miljarden aan fake advertenties wordt verdiend over de ruggen van gebruikers.

Het onderzoek van Reuters naar Meta

Meta voorspelde dat 10 procent van zijn inkomsten in 2024 afkomstig zou zijn van advertenties voor oplichting en verboden goederen, zo blijkt uit documenten die Reuters heeft ingezien. De sociale mediagigant schat – intern – dat zijn platforms gebruikers dagelijks maar liefst 15 miljard stuks oplichtingsadvertenties tonen.

En nu komt het: een belangrijke actie van het bedrijf op vermeende oplichters is niet het verbannen van de schadelijke content, maar het vragen van een hogere premie om die content te blijven plaatsen!

Oplichting en fraude als verdienmodel?

Meta maakt het nog bonter dan dat. Het bedrijf publiceert daarnaast ook rapporten over de ‘meest frauderende oplichters’.

Dus: of je betaalt meer om je frauduleuze content onder de aandacht van lezers te krijgen en/of je betaalt om niet als ‘meest frauderende oplichter’ gebrandmerkt te worden.

Onvoorstelbaar wat dit bedrijf nog aan normen en waarden denkt te kunnen promoten.

Hoe het ‘verdienmodel’ in de praktijk werkt

Meta voorspelde eind vorig jaar intern dat het ongeveer 10 procent van zijn totale jaaromzet,  oftewel 16 miljard dollar, zou verdienen met advertenties voor oplichting en verboden goederen, aldus Reuters.

Een reeks niet eerder gepubliceerde documenten, toont aan dat de sociale mediagigant er minstens drie jaar lang niet in is geslaagd een lawine aan advertenties te identificeren en te stoppen, die de miljarden gebruikers blootstelden aan frauduleuze e-commerce- en beleggingsplannen, illegale online casino’s en de verkoop van verboden medische producten.

Gemiddeld, zo staat in een document uit december 2024, toont het bedrijf de gebruikers van zijn platforms dagelijks naar schatting 15 miljard oplichtingsadvertenties met een ‘hoger risico’ – advertenties die duidelijke tekenen van fraude vertonen.

Meta verdient jaarlijks ongeveer netto 7 miljard dollar aan jaarlijkse inkomsten uit deze categorie oplichtingsadvertenties.

Verdienen aan frauduleuze advertenties; bewuste keuze of een lek in het systeem?

Als je de inleiding hebt gelezen, neig je ernaar om te concluderen dat het verdienen aan frauduleuze content een bewuste keuze is geweest. Meta zelf bestrijdt dat (uiteraard).

Meta stelt dat het een intern systeem in werking heeft dat vrijwel alle frauduleuze content herkent. Maar nu komt ‘ie weer: het bedrijf bant adverteerders alleen als de geautomatiseerde systemen voorspellen dat minstens 95 procent van de door hen geplaatste content frauduleus is.

Als desbetreffend Meta bedrijf minder zeker is – maar nog steeds denkt dat de adverteerder waarschijnlijk een oplichter is – rekent Meta hogere advertentietarieven als boete, aldus de documenten.

Wat creatief! Wel een systeem om criminele activiteiten op te sporen, maar een boete vragen (= meer omzet) als men niet voor 95 procent zeker is. Pas boven die 95 procent grens wordt de advertentie geblokkeerd.

De reactie van Meta op het onderzoek van Reuters

In een verklaring zei Meta-woordvoerder Andy Stone dat de documenten die Reuters heeft ingezien “een selectief beeld schetsen dat Meta’s aanpak van fraude en oplichting vertekent.”

De schatting van het bedrijf dat het in 2024 10,1 procent van zijn omzet zou verdienen met oplichting en andere verboden advertenties was “grof en te inclusief”, aldus Stone. Het bedrijf had later vastgesteld dat het werkelijke aantal lager lag, omdat de schatting ook “veel” legitieme advertenties omvatte. Stone weigerde echter een bijgewerkt cijfer aan Reuters te verstrekken.

Stone: “We bestrijden fraude en oplichting agressief omdat mensen op onze platforms deze content niet willen, legitieme adverteerders het niet willen en wij het ook niet willen.”

Interne Meta-documenten staan haaks op het verhaal van Stone

Een presentatie van de veiligheidsafdeling van Meta in mei 2025 schatte dat de platforms van het bedrijf betrokken waren bij maar liefst een derde van alle succesvolle oplichtingspraktijken in de VS.

Volgens het onderzoek van Reuters erkent Meta in andere interne documenten, dat sommige van zijn grootste concurrenten fraude op hun platforms wél goed te lijf gaan.

“Het is makkelijker om oplichting te promoten op Meta-platforms dan op Google”, concludeerde een interne Meta-analyse in april 2025 van online communities waar fraudeurs hun handel bespreken.

Wereldwijd worden er onderzoeken gedaan naar de megafraude via Meta-platforms

In de VS onderzoekt de Securities and Exchange Commission (SEC) Meta vanwege het plaatsen van advertenties voor financiële oplichting, aldus Reuters.

In Groot-Brittannië meldde een toezichthouder vorig jaar dat de producten van Meta betrokken waren bij maar liefst 54 procent van alle verliezen door financiële fraude in 2023. Dat is meer dan het dubbele van alle andere in het VK actieve sociale platforms tezamen.

De SEC en de Britse toezichthouder reageerden helaas niet op vragen van Reuters.

Stone van Meta verwees Reuters naar de laatste SEC-onthullingen van het bedrijf, waarin staat dat de inspanningen van het bedrijf om illegale advertenties aan te pakken “een negatieve invloed hebben op onze inkomsten.”

De druk op Meta om meer te doen in de strijd tegen oplichting ontstaat net op het verkeerde moment. Het bedrijf plant dit jaar maar liefst 72 miljard dollar aan investeringen, in een race met concurrenten, dat voornamelijk naar AI gaat. Hoewel CEO Mark Zuckerberg erkent dat de uitgaven “een enorme kapitaalsomvang” vormen, heeft hij geprobeerd investeerders gerust te stellen dat Meta’s reclamebedrijf de investering kan financieren.

Dat gaat wat makkelijker met de extra omzet uit frauduleuze praktijken.

Inmiddels is ook de EU op 24 oktober 2025 een onderzoek naar Meta zijn activiteiten in Europa gestart, maar dat is – uiteraard – gericht op de mate waarin de Metabedrijven voldoen aan de Digital Services Act (DSA).

De EU maakt zich eerder zorgen over de inhoud van de berichten van gebruikers van social media, dan over misleidende of frauduleuze reclame campagnes door de multinationals, die Facebook en Instagram van omzet blijven voorzien.

Wederom bewijs dat de EU er niet is voor de Europese burgers.