Wanneer macht kritiek niet meer verdraagt

De (politieke) meningen en opinies die we allemaal hebben, zijn grotendeels het gevolg van jarenlange beïnvloeding, manipulatie van feiten en informatie en in geringe mate van onze ‘eigen mening’. Die eigen mening is meestal gebaseerd op het gezin waaruit je komt, gecombineerd met het soort informatie waarvoor je vervolgens openstaat. Hoe die informatie op je inwerkt en tot je gebracht wordt – via allerlei media – betreft de wetenschap van de  ‘propaganda’. De drie grondleggers daarvan zijn: Gustave Le Bon, Walter Lippmann en Edward Bernays. Hun werken zijn 100+ jaar oud, maar worden nog dagelijks toegepast in de huidige politiek.

Gustave le Bon: het ontstaan van massapsychologie

Psycholoog Gustave Le Bon schreef ‘De psychologie van de massa’ in 1895, een tijd van politieke onrust en snelle maatschappelijke verandering in Europa. Het boek onderzoekt de psychologische dynamiek van groepen mensen – met name massa’s – en hoe individuele rationaliteit plaatsmaakt voor collectief gedrag dat vaak emotioneel en beïnvloedbaar is.

Le Bon beschouwde massa’s niet als een optelsom van individuen, maar als een nieuw psychologisch organisme. Zijn centrale opvatting is dat individuen in een massa hun autonomie en kritische denkvermogen verliezen, en in plaats daarvan reageren op primitieve impulsen, suggestie en emotie.

Hoofdlijn 1: de geest van massa’s

Volgens Le Bon ontstaat een collectieve geest wanneer mensen zich in een groep bevinden. Deze geest is fundamenteel anders dan het bewustzijn van het individu. Drie mechanismen spelen hierin een rol:

• Anonimiteit – In een groep voelt het individu zich onzichtbaar en minder verantwoordelijk voor zijn daden. Dit leidt tot impulsief gedrag en verlies van zelfbeheersing.
• Besmettelijkheid – Emoties en ideeën verspreiden zich razendsnel in een groep, net zoals een ziekte. Mensen nemen zonder nadenken de houding van anderen over.
• Suggestibiliteit – Massa’s zijn extreem gevoelig voor suggestie, vooral als die vele malen herhaald en emotioneel geladen is. Onder invloed hiervan ontstaan collectieve illusies.

Een groep of massa functioneert daardoor op een lager niveau van bewustzijn dan het individu. In feite keert men terug naar een meer instinctief stadium van denken binnen een groep, dan als individu.

Hoofdlijn 2: psychologische eigenschappen van massa’s

Le Bon beschrijft massa’s als:

• Impulsief en veranderlijk – Ze reageren heftig en plotseling, zonder redelijke onderbouwing.
• Beïnvloedbaar door beelden – Argumenten werken niet; massa’s reageren op sterke visuele en symbolische indrukken. Foto’s en plaatjes zoals die hieronder.
• Intolerant en dogmatisch – Eenmaal overtuigd van een idee, wordt afwijking niet getolereerd.
• Emotioneel en overdrijvend – De gevoelens van massa’s zijn extremer dan die van individuen: intens enthousiasme of diepe haat.
• Simpel denkend – Massa’s begrijpen geen nuances; ze denken in zwart-wit, goed versus kwaad.

Volgens Le Bon zijn massa’s dus vatbaar voor mythen, simplistische slogans en charismatisch leiderschap zoals hieronder afgebeeld.

Hoofdlijn 3: de rol van leiders en suggestie

Leiders spelen een centrale rol in het gedrag van massa’s. Le Bon ziet ze als hypnotiseurs die via suggestie en constante herhaling ideeën inprenten bij het collectief. Succesvolle leiders kenmerken zich door:

• een charismatisch uiterlijk of stem,
• een eenvoudig, krachtig en emotioneel verhaal,
• het vermogen tot herhaling en overdrijving.

Leiders hoeven geen rationele plannen te hebben; hun kracht ligt in hun overtuigingskracht. Vaak geloven ze zelf sterk in hun missie – wat hen geloofwaardiger maakt in de ogen van de massa.

Massa’s hebben een behoefte aan leiding en zijn zelfs bereid hun vrijheid op te geven voor duidelijkheid en saamhorigheid.

Sommige leiders vallen na verloop van tijd door de mand en verliezen hun gevolg.

Hoofdlijn 4: invloeden die de massa’s vormen

Le Bon benoemt drie krachten die de overtuigingen van massa’s vormgeven:

1. Ras (volk/nationaliteit) – Diepgewortelde culturele en biologische kenmerken zijn bepalend voor hoe een massa reageert.
2. Traditie – Massa’s houden van gewoontes en rituelen. Ze verwerpen verandering tenzij die verpakt wordt als terugkeer naar vroegere grootheid. Een voorbeeld is de ‘Make America Great Again’ (MAGA) van Trump.
3. Tijd en milieu – Actuele omstandigheden, economische situaties en maatschappelijke spanningen hebben invloed op de stemming en ontvankelijkheid van een massa.

Massa’s zijn dus niet willekeurig beïnvloedbaar; ze volgen bepaalde culturele en psychologische patronen.

Hoofdlijn 5: massa’s en revoluties

Le Bon analyseert ook politieke revoluties, zoals de Franse Revolutie. Hij stelt dat massa’s hier vaak destructief optreden zonder een duidelijke constructieve visie. De emotionele intensiteit en behoefte aan vereenvoudiging leiden tot radicale en vaak gewelddadige acties.

Hoewel de idealen van vrijheid en gelijkheid een rol speelden, draaiden revoluties volgens Le Bon vaak uit op chaos door de irrationele aard van de massa. Nieuwe leiders nemen de plaats in van oude elites, vaak met nog meer autoritaire middelen.

Massa’s in religie, oorlog en propaganda

Le Bon vergelijkt massa’s met religieuze bewegingen, omdat beide gekenmerkt worden door geloof, toewijding en zelfopoffering. In oorlogstijd kunnen massa’s heldhaftig en eensgezind zijn, maar ook wreed en blindelings volgzaam.

Hij benadrukt het belang van symbolen, rituelen en heldenverering. Deze elementen binden mensen emotioneel en creëren een gevoel van eenheid. Voor moderne propagandisten is dit waardevolle kennis. Zo is de rode pet met MAGA-spreuk het symbool voor de politieke beweging van president Trump.

Invloed van Le Bon’s theorie

Hoewel veel van Le Bon’s ideeën omstreden zijn, heeft zijn werk grote invloed gehad op denkers als Freud, Mussolini, Hitler, Roosevelt, en moderne sociale wetenschappers.

Hij wordt gezien als een pionier in de massapsychologie, een voorloper van de hedendaagse communicatietheorieën over framing en social media. In het digitale tijdperk, waar groepsvorming en beïnvloeding via platforms als 𝕏, TikTok en Facebook plaatsvinden, lijken zijn inzichten opnieuw actueel en uitzonderlijk vaak toegepast te worden. Vooral binnen politieke campagnes.

Het dubbele gezicht van massa’s en hun leiders

Gustave Le Bon’s boek biedt een fascinerend maar soms verontrustend portret van het collectieve gedrag van mensen. Massa’s kunnen grootse dingen doen – helden voortbrengen, revoluties starten, culturele bewegingen dragen – maar ook vatbaar zijn voor irrationaliteit, geweld en manipulatie.

Le Bon zijn visie benadrukt het belang van kritisch denken, individuele autonomie en objectieve informatie als tegengif tegen massa-invloed door bepaalde politici, of instanties. Tegelijk roept het boek vragen op over wat onveilig leiderschap inhoudt en hoe zich dat verhoudt met de toekomst van democratie in het Westen.

Je hoeft maar een westerse krant open te slaan om te ontdekken dat het aantal fans en toepassingen van de leer van Le Bon tegenwoordig weer overal aanwezig zijn.

De leaseauto is voor velen een noodzakelijk gereedschap om zijn of haar beroep uit te oefenen. Voor de Belastingdienst is de leaseauto vooral een melkkoe. Een ‘slimme’ ambtenaar heeft ooit bedacht dat u die leaseauto namelijk ook privé zult gebruiken, en dus is het verkapt salaris geworden in de ogen van de Belastingdienst. Kostte een gemiddelde leaseauto 25 jaar geleden nog 19.365 euro en werd daar 20 of 24 procent jaarlijks over geheven, tegenwoordig is dat 22 procent over gemiddeld 50.026 euro. En daar waar de Belastingdienst jaarlijks uw huis herwaardeert om over de gestegen waarde belasting te kunnen heffen, doet deze dat natuurlijk niet over de in waarde dalende leaseauto. Daar betaalt u 5 jaar lang belasting over de nieuwwaarde terwijl de leaseauto nog minder dan de helft waard is.

Voor de politiek is de leaseauto een ‘sturingsmiddel’ geworden, maar dan wel van een ongeleid projectiel. Toen de illegale BPM-belasting werd omgebogen naar een CO₂-belasting waren er ‘slimme’ politici die dat opeens als middel zagen om werknemers te verleiden een politiek gewenste auto te gaan rijden, en met succes! Zo hadden we de ‘milieudiesel’ met 14 procent bijtelling, vervolgens de hybride-auto met 7 procent bijtelling (maar iedereen reed met die dingen gewoon op benzine uiteraard) en later zelfs de elektrische auto met 0 procent bijtelling. Dat laatste gold omdat uitsluitend politici denken dat de elektrische auto geen CO₂-uitstoot heeft, terwijl de benodigde stroom gewoon uit een kolen- of gascentrale komt, of in het allerslechtste geval zelfs van een biomassacentrale met maximale CO₂-uitstoot.

Nu alleen nog 18 procent bijtelling geldt voor volledig elektrische auto’s (over de eerste 30.000 euro, daarboven 22 procent) maakt het de leaserijder dus financieel niet meer zoveel uit, elektrisch of benzine. De zakelijke kilometervreter zit sowieso niet te wachten op een volledig elektrische auto, maar rijdt dan toch liever een veel praktischere hybride. Met het recent afschaffen van de Europese eis om het volledige wagenpark in 2035 elektrisch te krijgen en het verdwijnen van de fiscale voordelen voor elektrische auto’s dreigt het zwalkbeleid iedereen weer in de zo geliefde benzine-auto te drijven.

De 850.000 zakelijke leaserijders zijn echter op de valreep door de politiek alsnog voor het blok gezet. Werkgevers dienen namelijk met ingang van 2027 naast de 22 procent die de werknemer al moet betalen, jaarlijks een boete betalen van 52 procent over de bijtelling van 22 procent over de nieuwwaarde van een benzine- of hybride-auto. Logisch dat iedereen dan volledig elektrisch gaat rijden, aangezien alleen de volledig elektrische auto voor de werkgever onbelast blijft. Vanaf 2027 hangen dus 850.000 huishoudens rond de huidige piektijd op het stroomnet hun leasebak aan de stekker. Mocht dat tot problemen leiden dan is dat uiteraard de schuld van de netbeheerders.

De slimme werkgever die zijn werknemers niet wil opknopen aan het ongeleide projectiel dat politiek heet lost dat anders op: een ‘mobiliteitsbudget’ voor de werknemer, geheel naar eigen inzicht in te vullen zonder Haagse bemoeienis. Geen dwang en drang door Den Haag en ook geen gedonder met de buren rond etenstijd als de stroom uitvalt omdat Den Haag je heeft gedwongen je gigantische stroomvreter op het net te zetten.

De Trilaterale Commissie (TC) is een zeer invloedrijke elite-organisatie, opgericht in 1973 door Amerikaanse grootbanken samen met David Rockefeller, om de politieke en economische samenwerking te sturen tussen Noord-Amerika, West-Europa en Japan. Met circa 300-350 vooraanstaande leden uit politiek, zakenleven en de academische wereld die bijeenkomen om de westerse wereld politiek vorm te geven. De TC kende ook een aantal Nederlandse leden die mee hebben gestuurd aan de politieke keuzes binnen ons land en de EU. Een beknopt overzicht.

Wegen van invloed

De TC oefent invloed uit op twee manieren:

1. ideeën en aanbevelingen via taskforces en rapporten

Taskforces produceren beleidsaanbevelingen rond prioriteiten zoals ‘duurzaam kapitalisme’, milieu, digitalisering, AI of geopolitieke samenwerking. Deze teksten worden vervolgens gebruikt door beleidsmakers en denktanks, en vaak in nationale of EU-discussies als referentiekader ingezet. Een recent voorbeeld is de Task Force on Global Capitalism in Transition, dat in 2022 een uitvoerig rapport publiceerde met aanbevelingen voor een nieuwe vorm van kapitalisme waarin de energietransitie centraal staat.

2. netwerk- en elitekanalen

Leden ontmoeten elkaar op besloten, regionale bijeenkomsten en plenaire sessies. De waarde ligt in vertrouwelijke uitwisseling tussen personen die later beslissingsmacht krijgen (ministers, bankpresidenten, CEO’s). Dergelijke ‘boardroom-to-government’-routes laten ideeën van de Trilaterale Commissie binnen regeringen groeien via persoonlijke aanbevelingen, expert-commissies en gezamenlijke publicaties. Wetenschappelijke literatuur noemt dit type ‘power without representation’: beleidsvorming via gesloten netwerken die uiteindelijk zich manifesteren in politieke besluitvorming.

Van trilaterale taskforce naar de Europese Commissie, de VN en de G7

De belangrijke ‘Task Force on Global Capitalism in Transition’ kent drie speerpunten:

1. klimaat en de weg naar netto-nul in 2050
2. digitale revolutie en inclusie
3. ongelijkheid en gelijke kansen

De inhoud van die drie trilaterale speerpunten lopen volledig synchroon met de langetermijnstrategie van de EU en de SDG’s van de Verenigde Naties.

Bovendien loopt de deadline voor de plannen van de Trilaterale Commissie, de EU en de VN gelijk; alle plannen moeten in 2050 gerealiseerd zijn.

De Task Force on Global Capitalism in Transition kent echter nog een andere vertaalslag dan wat hiervoor gesteld is met betrekking tot de EU en VN, namelijk de G7 climate club, bestaande uit de landen van de G7: Canada, Frankrijk, Duitsland, Italië, Japan, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, aangevuld met lidstaten van de Europese Unie.

“De Klimaatclub streeft ernaar de snelle en ambitieuze implementatie van het Akkoord van Parijs te ondersteunen en de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5°C. Als inclusief forum van staten zal de Klimaatclub helpen de decarbonisatie van industrieën te versnellen, maatregelen ter vermindering van emissies verder te ontwikkelen en het risico op koolstoflekkage tegen te gaan”, aldus de website van deze speciale club binnen de G7 landen.

Het idee om een speciale Klimaatclub op te richten met de doelen zoals geadopteerd door de G7-landen, is weer terug te vinden op pagina 23 van de Task Force on Global Capitalism in Transition uit voorjaar 2022.

Tot slot werken de EU en de Trilaterale Commissie ook samen in bepaalde dossiers zoals blijkt uit dit document, dat is opgesteld door een aantal leden van de TC die eveneens rechtstreeks de EU adviseren.

Invloed op Nederlandse politiek

In Nederland functioneert de route op vergelijkbare wijze als binnen de EU: TC-leden met Nederlandse nationaliteit en functies in de politiek of bedrijfsleven zoals Rob Jetten, Hans Wijers en Klaas Knot gebruiken hun netwerken om het beleid van de TC in ons land geïmplementeerd te krijgen. De invloed is vaak direct als deze verloopt via:

• normatieve convergentie:

Als meerdere personen uit de Nederlandse elite dezelfde oplossingen van TC-beleid overnemen, ontstaat nationale beleidsconvergentie richting de aanpak die de TC wenselijk acht. Deze blijkt duidelijk bij het beleid dat de Trilaterale Commissie voorstaat inzake de gewijzigde vorm van het kapitalisme, waarbij de hoofdstukken klimaat (Jetten) en bankwezen (Knot) duidelijk herkenbaar zijn in de uitlatingen van beide heren in de media. Zowel Jetten als Knot staan nog op de actuele ledenlijst van de Trilaterale Commissie. Hans Wijers is een voormalig lid van de TC.

• persoonlijke overdracht:

Een lid dat later in staatsdienst of bij De Nederlandsche Bank (DNB) zit, zoals Klaas Knot, kan inzichten die in TC-bijeenkomsten zijn opgedaan meenemen in beleidsnota’s van DNB, de ECB of in bilaterale besprekingen met Europese partners.

Maar: directe, aantoonbare ‘Trilateral orders’ bestaan niet.

‘Bewijs’ is doorgaans de overlap van thema’s, niet een juridisch bindende lijn van TC → Nederlands kabinet. Academische literatuur benadrukt deze nuance: invloed is overduidelijk aanwezig, maar zelden eenduidig vast te stellen. Duidelijk is wel dat de Amerikaanse financiële sector en politiek, via de Nederlandse leden van de TC, direct invloed uitoefent – ook in de media – op het Nederlandse politieke denken.

Wat deden, of doen, de Nederlandse leden van de Trilaterale Commissie?

Hans Wijers (zakelijk/economie):

Wijers is expliciet genoemd als deelnemer aan de Task Force on Global Capitalism in Transition en droeg als voormalig D66-minister en topbestuurder (Akzo-Nobel) inhoudelijk bij aan discussies over kapitaalstromen en benodigde transities voor industrie en klimaat.

Joris Voorhoeve (defensie/buitenlandse zaken):

Als voormalig minister van Defensie bracht Voorhoeve vooral expertise op het terrein van veiligheid en trans-Atlantische samenwerking in. Wikipedia vermeldt zijn lidmaatschap.

Dick Benschop (internationaal bestuur/bedrijfsleven):

Benschop verschijnt op de actuele ledenlijst (2025) en is zichtbaar als deelnemer in netwerken waar governance en internationale betrekkingen worden besproken.

Zijn bijdrage is vooral adviserend en netwerkingsgericht.

Rob Jetten (klimaat/EU-beleid):

Jetten staat vermeld als Europees lid op de actuele ledenlijst. Zijn expertise in klimaat en EU-samenwerking betekent dat hij een logische gesprekspartner is in panels over klimaattransitie en het werk van de Europese Commissie.

Publieke, concrete Trilateral-papers met zijn naam ontbreken.

Klaas Knot (monetair/financieel):

In zijn tijd als DNB-president en ECB-bankier was Knot een klassieke bruggenbouwer tussen nationale en Europese centrale bankpraktijk en internationale – door de VS gestuurde –  financiële beleidsdiscussies. Zijn TC-lidmaatschap begon in 2011 en loopt door tot de huidige ledenlijst van 2025.

Corien Wortmann-Kool en Louise Fresco:

Beiden leveren expertise, respectievelijk op pensioenen/financiën en voedsel/landbouw; ze verschijnen op lijstjes van TC-leden en in netwerken met invloed op EU-beleidsagenda’s. Wortmann-Kool was lid van het Europees Parlement ten tijde van haar TC-lidmaatschap.

Tot slot

In een langjarige studie van de Canadese University of Victoria werd onderzocht wat de meest invloedrijke en machtigste lobbygroep is van de internationale elite. Uit die studie kwam de Trilaterale Commissie als – een stille en onopvallende – nummer 1 uit de bus! Boven die andere – meer bekende – clubs als Bilderberg en het WEF.

Rob Jetten als premier betekent aanzienlijke belangenvertegenwoordiging van de TC en daarmee de VS en EU in ons land.