Hoogspanning in Den Haag rondom demonstraties

Reconstructie: Overheid verantwoordelijk voor ongeregeldheden bij coronademonstratie vlak voor verkiezingen

Twee jaar geleden werd daags voor de verkiezingen een grote demonstratie in Den Haag bloedig neergeslagen door de politie. Nu opnieuw een stembusgang aanstaande is en opnieuw betogers naar de hofstad komen, kijkt onder meer de lokale politiek met argusogen naar het bevoegd gezag. Met de kennis van nu over de gebeurtenissen van toen, is die zorg terecht. Want niets was zoals het toen leek.

De inzet van het leger tijdens de dit weekend geplande protesten van boeren en klimaatactivisten (op verschillende plekken in de stad) werd dagen geleden al aangekondigd op borden boven de A12 in Den Haag, waar de demonstraties plaatsvinden. Burgemeester Van Zanen houdt rekening met ernstige ordeverstoringen. Dat gebeurde ook tijdens een grote demonstratie bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen. Toen was het evenwel de politie die opereerde met bizar bruut geweld, aldus Amnesty International en een rapporteur van de Verenigde Naties.

Later bleken politieverklaringen niet te kloppen. Op zondagochtend had de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid op de NOS nog gewaarschuwd dat bij de demonstraties wel eens broeinesten van extremisme konden ontstaan. Op zondagavond sloeg Amnesty International alarm om ‘beelden die wijzen op disproportioneel politiegeweld’. Dagmar Oudshoorn destijds tegen het AD: “Er werd bijvoorbeeld op hoofden geslagen, politieagenten wordt geleerd op benen en armen te mikken. Bovendien moet geweld proportioneel zijn, en dat betekent zo licht mogelijk. We leven in een rechtstaat, aan dat soort uitgangspunten moet je je houden. […] Als er vreedzaam geprotesteerd wordt, moet daar vreedzaam mee omgegaan worden.”

Dit erkent het bevoegd gezag later zelf ook: het Openbaar Ministerie klaagt twee agenten aan voor gebruik van disproportioneel geweld tegen een demonstrant op het Malieveld. De agent had zich in verklaringen als slachtoffer voorgedaan, maar uit onderzoek en verhoren van getuigen bleek eerder het tegendeel. “Agent blijkt vreemd wapen van relschopper Malieveld achteraf per abuis zelf te hebben gemaakt”, kopte het AD nadat een verslaggever inzage kreeg in het strafdossier. Het wapen betrof een fietsketting waaraan een voorwerp was vastgemaakt, om lekker mee uit te halen.

Dat was dus zelfs het Openbaar Ministerie te bont. Justitie is normaliter zeer terughoudend met het vervolgen van agenten die geweld gebruiken, het hoort immers bij hun werk, maar het grimmige ingrijpen in Den Haag stond niet op zichzelf: in de weken ervoor kwam het na invoering van de avondklok in meerdere steden tot onlusten.

Uit documenten die boven tafel kwamen bij de politie en het ministerie van Defensie, na wettelijke openbaarheidsprocedures, blijkt dat de politie en de regering hier op voorbereid waren. Sterker nog: vóór was besloten tot invoering van de ‘Sperrzeit’ had de politie al bij het leger gevraagd of er voor dit weekend een beroep kon worden gedaan op de Koninklijke Marechaussee, die een paar eigen bataljons Mobiele Eenheid heeft. Die mogen alleen worden ingezet tegen eigen burgers als daar toestemming voor is; dit werd achter de schermen al toegezegd, nog voordat de Tweede Kamer te horen kreeg dat er een avondklok zou komen.

In de Haagse gemeenteraad werd burgemeester Van Zanen deze week kritisch ondervraagd door oppositiepartijen, over de afspraken die hij zou hebben opgelegd aan het boerenprotest. De vrees is dat het zaterdag wel eens op nieuw uit de hand kan lopen.

Hoewel de burgemeester van VVD-huize formeel het gezag heeft over de ordetroepen in de stad, rijst inmiddels de vraag in hoeverre hij de vrije hand heeft in het bepalen van de hoeveelheid geweld die proportioneel is. Was het zijn idee om er op los te slaan en het Malieveld met een horde paarden leeg te vegen, of werden landelijk instructies gegeven aan de lokale driehoek (politie, justitie, burgemeester) om stevig tekeer te gaan?

Die vraag werd deze week pregnanter door opmerkelijke onthullingen in Groot-Brittannië. Uit de whatsappberichten van voormalig zorgminister Hancock die gelekt zijn naar The Telegraph, blijkt dat hij in kabinetsoverleg bij collega-ministers opdroeg om de politie hard te laten optreden tegen overtreders van lockdownregels. Dat hij dit later zelf ook bleek te doen, maakte dat hij moest aftreden als minister.

Ook in andere buurlanden trad de politie veel steviger op tegen betogers dan anders. Een interessante vraag voor de komende parlementaire enquête is dan ook of en in hoeverre hierover contact of zelfs afstemming is geweest tussen regeringen, bijvoorbeeld binnen de EU of in WHO-verband.

Dat in een pandemie de gemoederen zo hoog kunnen oplopen, dat de politie er met de lange lat op uit moet, is in ieder geval niet iets dat is bedacht door het World Economic Forum, al is het begrijpelijk dat meteen al het verband werd gelegd met de uitspraak “we have to prepare for a more angry world” van Klaus Schwab.

Uit onderzoek van Indepen blijkt evenwel dat twintig jaar geleden al voorzien werd dat rondom gezondheidscrises wel eens opstanden konden ontstaan. Dat is bijvoorbeeld te zien in Pia Dijkstra’s documentaire over infectieziekten voor het tv-programma ‘Vinger aan de pols‘ van juli 2003. Ze maakte die naar aanleiding van de toenmalige uitbraak in Hongkong van SARS, dat dodelijker was dan COVID-19 maar veel minder makkelijk van mens op mens oversprong. In eigen land ging destijds bovendien een gevaarlijk vogelgriepvirus rond in de pluimveesector.

Aan het eind van de documentaire zien we een oefening van de mobiele eenheid, die de ingang van een ziekenhuis barricaderen. Het scenario is, dat dit moet omdat een woedende meute mensen naar de dokter wil, maar dit niet kan omdat het hospitaal al vol ligt.

Een heel ander scenario dus dan twee jaar geleden, toen de politie weekenden achter elkaar het waterkanon inzette tegen geweldloze betogers in onder meer Amsterdam, Eindhoven en Den Haag. Hoewel vanaf begin 2020 al uit alle medische studies was gebleken dat COVID-19 in de buitenlucht niet zomaar overspringt op omstander, zette de politie het waterkanon volle kracht open, hartje winter. Ter bevordering van de volksgezondheid.

Een dag na de demonstratie op het Malieveld gingen de stembussen open en bleek het opnieuw chaos: minister Ollongren paste tíjdens de verkiezingen de spelregels aan voor de geldigheid van stemmen per post. Dat was omdat bleek dat veel (70-plus) kiezers zich niet aan de instructie hadden gehouden om het stembiljet niet samen met de stempas in één envelop te doen. Dat kwam aan het licht toen meteen in de ochtend al poststemmen waren geopend. In strijd met de Kieswet werden zelfs al stemmen geteld, volgens de regels mag dat pas na afloop van de stembusgang. Buitenlandse waarnemers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), vaak kritisch over het verkiezingsproces in minder ontwikkelde landen, stonden erbij en vonden het prima: wat hen betreft werd ieder stembiljet geldig verklaard indien daarop, volgens de spelregels, één rondje was ingekleurd.

Een bizarre aanbeveling, gezien de risico’s op gerommel met stemmen die niet in persoon zijn uitgebracht in een stemlokaal. Op dat moment deed de Rijksrecherche al twee jaar onderzoek naar het inzamelen van stemmen per volmacht door de lokale partij Hart voor Den Haag. Als het aan het Openbaar Ministerie ligt, draaien de verantwoordelijken hiervoor zelfs de gevangenis in, naar verwachting oordeelt de rechtbank eind maart over deze eis.

Bij de demonstratie op 11 maart zijn er voor het openbaar bestuur geen excuses meer zoals ‘de volksgezondheid’ om met grof geweld uitingen van maatschappelijke onvrede de kop in te drukken. Gelukkig is er een functie elders voor een overijverige overheid: met alle geweld de schandvlekken wegpoetsen van de gang van zaken tijdens de Kamerverkiezingen van 2021.