Kabinet haalt bezem door omroepen

Niet de door schandalen geteisterde NPO moet inleveren, maar de kleine vierhonderd, veelal door vrijwilligers gerunde lokale omroepen die niet alleen geliefd zijn, maar ook goedkoop.

Kabinet wil lokale omroepen samenvoegen tot streekomroepen

Het kabinet wil af van de lokale omroepen in Nederland. Bijna elke gemeente heeft er wel een. Staatssecretaris Gunay Uslu (Cultuur en Media) wil die samensmelten tot streekomroepen. Dat klinkt beter, maar is toch gek: waar de uitzendingen uit Hilversum steeds duurder worden, en matig geliefd zijn bij het publiek, geldt voor de lokale omroep het tegenovergestelde. Door deze te ontwortelen uit stad of dorp, dreigt opnieuw zwakkere democratische controle.

Vergelijking met de herinrichting van de jeugdzorg

De beweging die Uslu door wil zetten lijkt namelijk als twee druppels op de herinrichting van de jeugdzorg, die in 2015 werd gedecentraliseerd. Op papier kregen gemeenteraden het budgetrecht en sturing, maar de uitvoering gebeurt veelal in regionale samenwerkingsverbanden van gemeentelijke diensten. Controle hierop faalt: in de praktijk kan de volksvertegenwoordiging hooguit achteraf op details bijsturen, nadat de opgelopen tekorten elders zijn bezuinigd. Jeugdzorg blijkt namelijk chronisch duurder dan het kabinet aangaf. Raden kunnen nauwelijks iets uitrichten.

Kwaliteitsversterking en extra investeringen

Bij de streekomroepen gaat het absoluut niet om bezuinigen, benadrukt het kabinet in zijn beleidsvisie, die ruim een week geleden naar de Tweede Kamer is gestuurd. De bedoeling is juist om méér te investeren in journalistiek, schrijft Uslu, het inhuren van betaalde professionals die elkaar versterken kan nu eenmaal beter als niet elke gemeente een eigen omroepje heeft, iets dat nog voortkomt uit de tijd van de ziekenomroep. Volgens het kabinet is dat goed voor de democratische controle. Zo’n professional zou immers bijvoorbeeld kunnen onderzoeken waarom de jeugdzorg zo duur is.

Voor dit soort kwaliteitsversterking is de komende jaren 19 miljoen euro beschikbaar, extra geld uit het regeerakkoord. Dat is op de mediabegroting van bijna 1 miljard euro een verwaarloosbaar bedrag, maar voor de lokale omroepen niet: het is landelijk gezien een verdubbeling van het totaalbudget nu.

Geschiedenis en huidige plannen voor gemeentelijke herindelingen

De plannen voor ‘gemeentelijke herindelingen’ van de lokale omroep zijn niet nieuw, tien jaar geleden was men er al volop mee bezig. Maar tot nu toe kwam het er niet echt van. Uslu wil nu doorzetten. Maar hoe ziet die ‘versterking’ er straks in de praktijk uit? De pluriformiteit kan er wel eens schade onder lijden, leert een duik in de voornemens.

Voorbeeld: samenwerking in de Achterhoek

Volgens een studie van het Commissariaat voor de Media zijn ze in Achterhoek het meest tuk op lokale nieuwsvoorziening. Nu al werken omroepen daar samen, zo begon vorig jaar 1Achterhoek, een samenwerking tussen de drie meest oostelijke gemeenten in de streek. Naast een nieuwssite maken veelal vrijwilligers er radio en tv voor in totaal 130.000 inwoners.

Als het aan Uslu ligt, komt er straks maar één omroep voor de hele Achterhoek, op de herindelingskaart beslaat dit gebied alles ten oosten van Arnhem en Zutphen, twaalf gemeenten in totaal. Een razende reporter die van de ene uithoek van het verzorgingsgebied naar de andere moet, is een uur aan het autorijden. Journalistiek voordeel bij onderzoek zoals naar de jeugdzorguitgaven is ook maar beperkt: de gemeentelijke samenwerkingsverbanden.

Gevolgen voor lokale journalistiek en afhankelijkheid van Den Haag

Voor de jeugdzorgbureaucratie is het wel een uitkomst: nu bellen nog een stuk of acht lokale omroepen als er iets is, straks nog maar eentje, die dan op papier redactioneel onafhankelijk is, maar voor financiën aangewezen is op Den Haag.

Waar die afhankelijkheid toe kan leiden, leren de schandalen waarin de NPO de afgelopen jaren verwikkeld is geraakt. Waarom houdt Uslu geen grote schoonmaak in Hilversum? Daar waar intimidatie en MeToo ongebreideld konden voortwoekeren, en waar voormalig D66-bestuursvoorzitter Shula Rijxman van de NPO een klokkenluider kon kaltstellen door een spelletje te spelen met de topambtenaar op het ministerie (een privévriendin geworden, in de tijd dat beiden de scepter zwaaiden in omroepland).

Keuze voor het NPO-organisatiemodel

Ondanks dit alles kiest het bewind van Rutte ervoor om juist meer gebruik te gaan maken van het organisatiemodel dat we kennen van de NPO: afgedwongen samenwerking, in nieuwe entiteiten. Allemaal omroepen die straks een eigen gebouw, huisstijl, website en logo’s, promo’s en jingles moeten hebben. Dit moet in samenspraak met Hilversum, en is er groot nieuws dan moet dit met de NOS worden gedeeld.

Financiële gevolgen van de nieuwe structuur

Wat gaat dit opleveren? Het kan alleen maar duurder worden door op de NPO-tour te gaan. Want dat tv en radio zo duur zijn, komt echt door Hilversum. Dat zit ‘m niet alleen in de hoge productiekosten van tv-programma’s: van al het geld dat lokale omroepen samen jaarlijks krijgen vanuit overheden, 19 miljoen euro, kan de koepelorganisatie NPO krap aan anderhalve maand draaien.

In Hilversum kom je daar niet ver mee. Met zo’n bedrag houd je drie maanden de zieltogende tv-zender NPO3 in de lucht. Of koop je de uitzendrechten van net geen vier speelrondes in de eredivisie (tegen het laagste bod in de huidige onderhandelingen, van sportkanaal ESPN). De websites van NPO3 en Z@ppelin (kinderprogramma’s) zijn samen al even duur als de gemeentelijke en provinciale bijdragen voor alle lokale omroepen bij elkaar.

Bestuurlijke lasten en kosten van het NPO-model

De nieuw te vormen streekomroepen moeten allemaal een eigen bestuurslaag krijgen, en een raad van toezicht, die gesmeed worden naar Hilversums model. Dat is geen besparing: voor 19 miljoen per jaar kan het coördinerend orgaan NPO nog niet eens anderhalve maand draaien. Deze organisatie verdeelt de zendtijd en het geld onder alle landelijke omroepen, zodat elke kijkersdoelgroep bediend wordt. Alleen al dit regelwerk kost 155 miljoen euro per jaar. Van dit bedrag is maar liefst 25 miljoen euro bestemd voor enkel het bestuur en de directeuren. Zij kosten per jaar dus bijna een derde meer dan alle lokale omroepen samen.

Waarschuwing voor stijgende kosten

De NPO-begroting voor het lopende jaar waarschuwt alvast voor stijgende kosten, nog boven de groei van de inkomsten van de afgelopen decennia, door stijgen van de mediabegroting van het Rijk.

Technologische ontwikkelingen en lokale omroepen

In de rest van de wereld is evenwel het omgekeerde te zien: waar het maken van met name televisie vroeger nog investeringen van tonnen vergde, is dit tegenwoordig al vrijwel kosteloos met een mobiele telefoon mogelijk. Uitzendsoftware voor televisie is gratis beschikbaar en draait op elke moderne laptop. Een mengpaneel voor audio met de geluidskwaliteit van radio Veronica of 538 koop je voor nog geen zevenhonderd euro. Dat is ook de reden dat de lokale omroepen zoveel betere journalistiek hebben kunnen laten zien de afgelopen jaren: rond de eeuwwisseling stond hiervoor nog voor tienduizenden euro’s aan apparatuur en cd’s en vinyl bij de plaatselijke omroep in de lokale studio’s.

Motieven achter het afschaffen van pluriformiteit

Waarom zou het bewind van Rutte deze pluriforme rijkdom af willen schaffen? Met als grote risico hiermee de worteling van de stadsomroep in de samenleving aan te tasten? Die ontworteling kan niet de bedoeling zijn? Toch? Of gaat het er soms om, beter op de verspreiding van de ‘juiste inhoud’ te kunnen sturen?

Gevolgen van organisatorische herinrichting voor lokale journalistiek

Na de klokkenluidersaffaire, Matthijs van Nieuwkerk en MeToo volgt geen reorganisatie van de kolos op het Mediapark, maar zijn de kleintjes, die niets misdaan hebben en wél geliefd zijn, aan de beurt. Uslu kiest voor organisatorische inrichting van het lokale bestel langs de weg die al is afgelegd door de Persgroep: ook daar verdween de dorpsredactie naar een regioredactie. Dit verschraalde het aanbod van nieuws; de versterking van lokale omroepen is juist bedoeld als antwoord hierop, ter versterking van de democratie. Het effect is te zien op landelijk niveau met de Belgische krantenuitgevers en Hilversum: de rest van het nieuwsaanbod wordt bij het minste of geringste al gauw weggezet als ‘gevaarlijke desinformatie’.

Oproep tot investering in lokale omroepen in plaats van Hilversum

De misstanden op het Mediapark nodigen des te meer uit tot het opschudden van het omroepbestel, maar dan van onderaf in plaats van bovenaf. Haal geld weg uit Hilversum om te investeren in gemeentelijke omroepen, zodat ze de meest prikkelende podcasters en talentvolle TikTokkers aan zich kunnen binden. Dit kan door scholing, maar ook door het vooruitzicht op samen mooie dingen maken, iets wat doorgaans uit liefhebberij voortkomt. Dat is niet alleen beter voor de kwaliteit, maar ook nog eens een stuk goedkoper.