Statushouders omzeilen mogelijk 181 miljoen aan betaalverplichtingen

Kan één stonede statushouder de studieschuld van alle inburgeraars tegelijk laten verdampen? Die kant gaat het wel op, in een zaak die loopt bij de Raad van State. Op dit moment betalen zo’n 20.000 andere asielzoekers de lening terug.

Een Eritrese man die zakte voor de taalexamens, wist zo goed uit te leggen waarom hij de komende tien jaar niets kan aflossen, dat de hoogste bestuursrechter van Nederland voorsorteert op een algemene uitspraak over de studiefinanciering voor statushouders.

Dat valt op te maken uit advies dat de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State vraagt aan het Europese Hof van Justitie in Luxemburg. Dit is een speciale procedure voor rechtszaken waarbij een uitspraak voor meerdere zaken grote gevolgen kan hebben, en in meerdere landen.

Nu draait het om de inburgerings- of taallessen voor statushouders. Zij krijgen hiervoor sinds 2013 studiefinanciering aangeboden, dat lijkt op de ouderwetse vorm van de gewone studiefinanciering: als je niet te lang over je studie doet en je diploma haalt, hoef je de basisbeurs niet terug te betalen.

Voor de inburgering mogen statushouders 10.000 euro lenen. Halen ze binnen drie jaar minimaal taalniveau A2, dan volgt kwijtschelding. Dit is geen harde deadline: bij overmacht wordt snel uitstel verleend, en wie echt het niveau niet aankan krijgt vrijstelling. De overheid doet daar niet kinderachtig over, bleek eerder deze week al in onze reportage. Eén op de drie inburgerende asielzoekers krijgt zo’n ontheffing, en daarmee kwijtschelding van de studieschuld.

Dat geldt niet voor de Eritrese man die in 2015 op 17-jarige leeftijd in Nederland komt en vrijwel meteen een verblijfsvergunning kreeg. Vanaf z’n achttiende ging de inburgerplicht in, via NT2-taallessen of via inburgeringscursussen. Omdat hij al naar een gewone school ging voor een beroepsopleiding, en langer dan normaal op een woning moest wachten in een azc, kreeg hij uitstel van de inburgerdeadline, maar die verliep februari 2020, vlak voor de pandemie uitbrak. Dat was niet totaal onverwacht, gezien de omstandigheden die de Raad van State opsomt in een tussenuitspraak:

“Dit is niet gebeurd. Hij had zich ingeschreven voor een aantal examens en voor inburgeringslessen ter voorbereiding op de examens, maar hij is bij een aantal lessen en examens niet verschenen. De examens waar hij wel bij aanwezig was, heeft hij niet behaald. Omdat [appellant] niet op tijd was ingeburgerd, heeft de minister hem een boete opgelegd van € 500,00 en bepaald dat hij de lening die hij had afgesloten volledig moet terugbetalen. De lening bedraagt € 10.000,00.”

Welke scholing de Eritreër kreeg in Nederland staat niet in het vonnis, maar als minderjarige asielzoeker kwam hij in aanmerking voor in een Internationale Schakelklas (ISK), met andere minderjarige leerlingen. Daarnaast was er nog de inburgeringscursus, waar hij vier jaar over heeft mogen doen in een termijn die pas ging lopen toen hij 18 was. Toch liep het na al die jaren les in de soep. Is het zo moeilijk?

A2 taalniveau

Het taalexamen NT2 is voor veel inburgeraars een struikelblok. Wat wordt van ze verwacht? In de eindtoetsen op centrale examenlocaties moeten ze via de computer vragen beantwoorden, die lees- en luistervaardigheid meten. Om te slagen, moet je niveau A2 halen. Daarmee kan je in het dagelijks leven de essentiële dingen doen. Een voorbeeld van een gesprek dat je daarmee kan voeren: ‘Hallo, mijn naam is Peter en ik ben 28 jaar oud. Hoe heet jij en wat is jouw leeftijd? Ik ga vandaag naar kantoor om te werken.’

Voorbeeldvragen die taaltrainer Ad Appel maakte, geven een indruk van het niveau van de lees- en schrijfexamens.

De proef op de som nemen en zelf de oefentoets maken? Dat kan hier.

Het was niet zo dat de statushouder steeds zakte voor het examen. Soms kwam hij ook niet opdagen, wat ook gebeurde tijdens de lessen. Toen de deadline verliep, kwam de man dan ook niet meteen voor vrijstelling in aanmerking: daarvoor moet je aantonen dat je minstens 600 uur les hebt gehad. Dat haalde hij uiteindelijk bijna twee jaar na de deadline pas. Toen werd hij maar vrijgesteld van examenplicht door de overheid. Maar die wil nu wel dat hij het lesgeld gaat terugbetalen, want hij was veel en veel te laat.

Zijn advocaat is Jeannette Kruseman. Ze kent het onderwerp: kwijtschelding bedingen bij de rechter lukte eerder wel bij een statushouder die zes maanden te laat de examens haalde. Dat was overmacht, zijn kinderen waren in het ziekenhuis beland, was toen het oordeel.

Maar in deze zaak is het ver zoeken naar overmacht. “Hij komt afspraken niet na, zijn docenten denken dat hij te veel wiet gebruikt en hij heeft financiële problemen”, valt te lezen. Dat komt omdat hij is getraumatiseerd, betoogt Kruseman, net als veel landgenoten. Al sinds 2015 vormen Eritrese vluchtelingen, na vluchtelingen uit Syrië, de grootste groep nieuwe statushouders. Ze worden op weg naar Europa vaak uitgebuit, afgeperst en mishandeld, daarover zijn talloze verhalen. Zelf praten ze daar alleen niet graag over.

Die trauma’s betekenen dat Nederland volgens wetgeving die in de hele EU geldt, een stapje extra moet zetten om deze mensen te laten inburgeren. Dat volgt uit de zogeheten Kwalificatierichtlijn, die moet voorkomen dat immigranten in een lidstaat worden achtergesteld.

Wanneer je geen Nederlands kent maar wel zit opgezadeld met een studieschuld, dan raak je achtergesteld, stelt advocaat Kruseman. Voorlopig gaat de Raad van State met die gedachte een heel eind mee, en dit terwijl niet-asielzoekers de lessen gewoon zelf moeten betalen, ook als ze op tijd slagen.

Je zou nu verwachten: de rechters in Den Haag moet gaan bepalen of het blowen echt door een trauma komt, of dat het verwijtbaar gedrag is. Moet je daarvoor in Europa rechtsvragen stellen?

Nee. Dat maakt helemaal niet uit, volgens de magistraten. Volgens de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State mag je dankzij de Europese richtlijn eigenlijk helemaal niet eisen dat nieuwkomers lesgeld voor inburgering moeten betalen.

“Door de kosten van de inburgeringsprogramma’s volledig in rekening te brengen bij de inburgeringsplichtige zorgt de minister niet voor de omstandigheden waaronder de toegang tot de inburgeringsprogramma’s daadwerkelijk is gewaarborgd.

Gelet op de hoge kosten van de inburgeringsprogramma’s en de in de regel beperkte financiële draagkracht van asielstatushouders, ziet de Afdeling hierin een belemmering van het recht op toegang tot integratieprogramma’s.

Dat de inburgeringsplichtige een lening kan aanvragen ter financiering van de kosten van de inburgeringsprogramma’s, maakt dat niet anders. Bij niet of niet tijdig behalen van het inburgeringsexamen, moet de lening namelijk geheel worden terugbetaald waardoor de inburgeringsplichtige met een hoge schuld wordt geconfronteerd.”

Taaleisen mag je aan statushouders van de wet al niet stellen, daarom heeft zakken niet meteen gevolgen als ze na vijf jaar hun tijdelijke verblijfsvergunning willen omzetten in naturalisatie. Dit heeft grote gevolgen bij de integratie: de helft van alle statushouders is werkloos, vier op de tien Eritreeërs. Maar wat integratie volgens de Raad van State ‘juist kan belemmeren’: die gedurende tien jaar terug te betalen studieschuld, ook al hoef je die alleen af te lossen als je genoeg geld verdient om dat te kunnen afbetalen (onderaan 5.9). Dat de overheid bij bepaling hiervan rekening houdt met bijzondere omstandigheden, maakt niet uit, aldus de voorlopige uitspraak.

Het gaat nog verder: de Europese richtlijn ‘biedt geen ruimte’ voor studieleningen in deze vorm, ook al hebben hele generaties Nederlanders deze schulden bij de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) gewoon met rente af moeten betalen. Want het systeem is niet eerlijk voor mensen die niet op tijd ‘kunnen of willen’ inburgeren. Een saillante opmerking, gegeven de praktijk. Wie niet kan, krijgt al lang vrijstelling. En wie niet wil, die kan toch ook gewoon gaan werken? Nou, dan had je dit probleem ook niet gehad: wie langer dan zes maanden in een jaar werkt, komt ook in aanmerking voor vrijstelling van (bepaalde) examens, onder deze wet.

Als het Europese Hof positief adviseert, lijkt meteen het doek te vallen voor de terugbetalingen. Hoewel de wet inmiddels is aangepast en de gemeenten nu de inburgering moeten verzorgen, zal instemming vanuit Luxemburg met de uitleg van de Nederlandse rechters opnieuw de mogelijkheden uithollen om druk uit te oefenen op statushouders die niet goed integreren.

Precies het tegenovergestelde was de bedoeling van de hele stelselwijziging in de nieuwe Wet Inburgering (2013), één van de weinige wapenfeiten van Ruttes eerste kabinet. Gevolg is dat de verzorgingsstaat voor de langere termijn wordt uitgehold, als het na zes jaar scholing niet lukt iemand aan het werk te krijgen.

Voor de Eritrese man zou het evenmin geweldig zijn, zonder startkwalificatie is hij gedoemd tot de minst betalende baantjes of thuiszitten in Nederland, maar buiten de maatschappij, in een eigen parallelle samenleving.

En daarin moet hij wél belasting betalen, maar dan aan het regime in zijn Oost-Afrikaanse thuisland. Deze int ook in Europa met dreigende en soms harde hand ‘diaspora tax’ bij alle landgenoten van wie de tocht naar Europa is geslaagd.

In 2021 betaalden 10.000 mensen af op de studiefinanciering, in 2020 waren dat er 18.000. Veel was dat niet, te weinig in ieder geval voor vermelding in de miljoenennota (bedragen x 1000). Als die allemaal een pardon krijgen, kost dat in een klap tot 181 miljoen euro.

De adviezen van het Europese Hof laten vaak wel minimaal enkele maanden op zich wachten. Daarna gaat uiteindelijk de Raad van State uitspraak doen.