Voor schending journalistencode is klagen voor de NPO al genoeg

Een jaar geleden was ‘De ander zien, jezelf zijn’ nog het thema op het diversiteitscongres van de NPO. Maar toen hij dit in de praktijk bracht, liep oprichter Arnold Karskens van Ongehoord Nederland vast in een Hilversums moeras.

De NPO wil dat Ongehoord Nederland (ON) van de buis verdwijnt omdat de berichtgeving eenzijdig en vaak niet goed gecheckt is. Dat is in strijd met de journalistieke code van de publieke omroepen en omdat samenwerking met andere omroepen ook niet lukt, vraagt voorzitter Leeflang aan het kabinet om de toelating tot het omroepbestel in te drukken. Staatssecretaris Gunay Uslu (Cultuur en Media) heeft alleen een verzoek uit Hilversum gekregen dat nogal wat werk voor factcheckers oplevert. Ook koerst het wel heel haastig af op het voornemen om Arnold Karskens’ omroep te lozen.

Het verzoek aan de bewindsvrouw is gisteren openbaar geworden, en gedaan nog voordat de boetes die hieraan ten grondslag liggen, door een rechtbank zijn behandeld. Tegen alle drie is wel een procedure ingezet door ON.

De NPO verdeelt in Hilversum de zendtijd en de slordige 900 miljoen euro per jaar die vanuit het Rijk naar de publieke omroepen gaat. De constateringen die zijn beboet heeft de NPO niet zelf gedaan; eerst heeft de Ombudsman van Hilversum twee diepgaande inhoudelijke onderzoeken verricht naar de journalistieke praktijk en taakopvattingen van ON. Dat is grondig gebeurd, medewerkers van het ‘journalistieke geweten’ hebben hele uitzendingen zin voor zin teruggekeken en waar nodig zelf gefactcheckt. Daarbij is de maatstaf die van een inspectie: het gedrag op de werkvloer wordt getoetst aan de basale journalistieke uitgangspunten.

Vorige zomer kwam het eerste kritische rapport uit, eind november het tweede, en daarmee was de maat vol voor de NPO. Frederieke Leeflang, de nieuwe bestuursvoorzitter die op de stoel van Shula Rijxman plaatsnam toen zij wethouder voor D66 in Amsterdam werd, hanteert het principe ‘three strikes out’. Drie ja: ON kan namelijk ook niet samenwerken en dat is verplicht, dat staat in de Mediawet en de NPO mag daar een sanctie voor opleggen.

Maar ON kan momenteel helemaal niet samenwerken omdat de andere omroepdirecteuren niet meer met Karskens aan tafel willen zitten in het journalistiek overleg van de omroepen. Van de vele beraadslagingen in de vergaderpaleizen op het Mediapark is dit een belangrijk overleg en naar aanleiding van het zomerrapport was daar ruzie uitgebroken en een patstelling ontstaan.

Karskens vindt dat hij na de studie van Margo Smit, de ombudsman, aan veel hogere standaarden moet voldoen dan andere omroepen.

De kritiek uit het zomerrapport was onder meer dat in interviews gasten niet aangesproken werden als ze toch duidelijk de fout ingingen met feiten of betogen. Alsof ON dat duidelijk had moeten kunnen zien aankomen: afgelopen winter werd de redactie zelfs regelmatig overhoord over welke voorbereiding op de inhoud was gedaan voor bepaalde interviews.

In een beroepsgroep die minder last heeft van lange tenen zou deze hulp vast hebben aangevoeld als warm bad: ongekende Hilversumse weelde voor topjournalistiek. Zo’n gesprek over de totstandkoming van een item dat ophef veroorzaakt is er vaker. Zo nam de Ombudsman het recent in zo’n toetsingsgesprek op voor de Nationale Politie na een Op1 tafelgesprek over tasers.

Het standpunt van de Staat der Nederlanden moet door presentatoren van Ongehoord Nederland extra indringend worden benadrukt, middels kritische vragen. Volgens de NPO is die verantwoordelijkheid voor de journalisten zwaarder omdat een vast patroon duidelijk is geworden: een kritische mening over het functioneren van de overheid.

Saillant is dat voor de NPO zelf een kritische mening van een gast juist voldoende is om een berisping uit te delen aan ON. Dat blijkt bij het naast elkaar leggen van het ombudsonderzoek en het sanctiebesluit dat ON kreeg van NPO-baas Leeflang. Dat met name rechtse gasten aanschuiven komt omdat andere partijen niet willen komen, merkte de omroep al vanaf het begin.

‘Slordig en vooringenomen’ is (samengevat) een ernstig verwijt van de NPO. Maar juist in de onderbouwing daarvan is de publieke omroepkoepel zelf slordig.

De NPO stelt in het besluit tweemaal dat er sprake is van ‘structurele schending van de code’ in 22 van de 23 uitzendingen in het tweede seizoen (herfst ’22). Dit zou de Ombudsman hebben vastgesteld. Maar in het onderzoek van Smit staat iets anders: dat over 22 van de 23 uitzendingen klachten waren ingestuurd. De overgrote meerderheid daarvan ging over twee uitzendingen; dit waren de programma’s naar aanleiding waarvan de onderzoeken waren ingezet.

Maar een klacht is niet meer dan een melding. Dit staat nota bene  expliciet boven de bijlage met het klachtenoverzicht in het Ombudsonderzoek.

Ongehoord Nederland heeft lang niet alle klagers een mailtje met een reactie gestuurd, maar dat waren er dan ook bijna 2000. Dit rekent de NPO de nieuwe omroep zwaar aan: de Ombudsman wordt bedolven onder het werk. Voor het onderzoek maakte dat evenwel niet uit. En een standaardmailtje had van de 1930 klachten er in één klap 1762 kunnen afhandelen omdat deze allemaal over hetzelfde incident gingen. Dit waren discriminatiemeldingen over de uitzending waarin beelden van mishandelingen werden getoond van allochtone jongeren tegen autochtone. Omdat ze uit context waren gebruikt, kreeg Ongehoord Nieuws direct kritiek, wat in de volgende uitzending werd rechtgezet.

De Ombudsman ziet hierin, en in meer veranderingen op de redactie, kleine tekenen dat ON leert van fouten, maar lekker gaat het nog niet. In reactie op deze kritiek ging Ongehoord Nederland de gangen van Margo Smit na voor een kritisch item. Flinterdunne onderbouwing, vindt het NRC.

De ruzie tussen de omroep van Arnold Karskens en de rest van het Mediapark is hiermee compleet. Maar buiten Hilversum-Noord heeft nog niemand zich uitgesproken over de hoogoplopende pesterijen.

In zo’n geval hoor je extra indringend aan wederhoor te doen, om te voorkomen dat de onpartijdigheid in het geding komt. Maar na de uitzending met de vechtende jongeren sloeg Leeflang een uitnodiging daartoe af, dat had voor haar geen zin meer.

Al dit soort procedures moet je precies doorlopen, juist in conflicten toetsen rechters daar als eerste op. Dat geldt bijvoorbeeld bij een verstoorde arbeidsrelatie, iets waar deze ruzie veel van weg heeft, en onderdeel van een serie waarvoor Hilversum steeds sneller nieuwe afleveringen blijft opleveren, na de klokkenluidersaffaire, DWDD en Studio Sport.

Benieuwd wat dat doet met de inhoud van je werk? Dat en meer in de volgende aflevering.

Indepen heeft geen vereniging met een wekelijks omroepblad, wel kunt u onze journalistiek steunen. Onze nieuwsbrief is gratis.