CBDC: Hoe moet dat op de vrijmarkt?

Al dan niet op verzoek van het ministerie van Financiën zal koningin Maxima tijdens de viering van Koningsdag in Rotterdam waarschijnlijk geen woord zeggen over de voorbereidingen op de introductie van ‘central bank digital currency’, ook al is zij een groot pleitbezorger van dit digitale geld. De voorbereidingen gaan hard, zelfs aan de kroonjuwelen is gedacht.

Vandaag op de vrijmarkt geldt nog steeds ‘cash is king’, maar achter de schermen bij techbedrijven en binnenskamers bij banken is het central bank digital currency (cbdc) dat de klok slaat. De plannen zijn al zo ver gevorderd, dat her en der in de samenleving de stemming wordt gepeild onder professionals.

In een ingezonden bijdrage voor iBestuur (een nieuwssite voor overheidsprofessionals) schetst een Nederlands lid van een werkgroep van de Europese Centrale Bank (ECB) de contouren van de uitgangspunten die nu op tafel liggen voor de digitale euro.

De invoering daarvan betekent op korte termijn niet dat contant geld zal verdwijnen, in het ontwerp van centralebankgeld kan namelijk een maximumbedrag geprogrammeerd dat rond mag gaan in het geldstelsel van de e-wallet. Per hoofd van de bevolking denkt de ECB aan 3000 tot 4000 euro. “Als betaaltegoeden ongelimiteerd kunnen worden gesubstitueerd voor digitaal centralebankgeld, kan dit in een crisissituatie de kans op een bankrun (via een ‘druk op de knop’) vergroten en de financiële stabiliteit ondermijnen”, legt Piet Mallekoote uit. Hij is lid van de Digitale Euro Market Advisory Group van de ECB en lid van de Geschillencommissie van het Klachteninstituut Financiële Dienstverlening (Kifid).

Cbdc is volgens de ECB nodig om te voorkomen dat Europa gegijzeld kan worden door afhankelijkheid van bedrijven van elders. President Christine Lagarde van de ECB ziet al voor zich dat pakweg Mastercard als pion wordt ingezet in een mogelijke toekomstige handelsoorlog met de Verenigde Staten, schetst Mallekoote: “Recentelijk gaf president Lagarde van de ECB dit nog eens helder aan: de afhankelijke situatie van Europa van energie (aardgas) van één land, moeten we voor het betalingsverkeer voorkomen. Lagarde duidde hier op de afhankelijkheid van Amerikaanse (en mogelijk toekomstig Chinese) betalingsverkeeraanbieders: dominantie van deze partijen ligt op de loer als de ECB niet meegaat in de algemene trend van digitalisering.”

Het systeem van geldcreatie verschilt bij cbdc op een essentieel punt van het huidige: dat gebeurt nu door commerciële banken, via het verstrekken van leningen. Digitale euro’s kunnen alleen door de centrale bank worden aangemaakt. Dat is bij een plotse schok op de financiële markten een groot risico, dat met het maximeren van de geldhoeveelheid wordt gedempt.

Contant geld moet er dan ook blijven, volgens de doelstellingen van de ECB, cbdc moet daar de digitale variant van worden: net zo breed geaccepteerd. In Frankfurt op het hoofdkwartier van de centrale bank vinden ze dat nodig, omdat ze ‘fragmentatie’ zien op de betaalmarkt. Mallekoote schetst een beeld alsof je pinpas niet overal op het continent (net als in de rest van de wereld) te gebruiken is: “Op dit moment zijn er nog veel verschillen in nationale betaalmethoden, die niet op elkaar aansluiten. Universele, overal binnen het eurogebied te gebruiken, betaalmethoden met de digitale euro versterken de interne markt voor betalingsverkeer. Tevens ziet de ECB de digitale euro als katalysator voor verdere innovatie door marktpartijen. Consumenten krijgen door deze publiek-private synergie meer keuze tegen, naar verwachting van de ECB, lagere kosten.”

Laatstgenoemde kosten verschillen nu nog wel, voor ondernemers is het aanbieden van pin- en creditcardbetalingen in het ene land veel duurder dan in het andere. Dit is een van de redenen dat in Duitsland nog veel vaker met contant geld wordt betaald in de winkel dan in Nederland. Alleen is dit geen kwaal die veroorzaakt wordt door afwezigheid van Bitcoins-from-Brussels, maar van een gebrek aan concurrentie tussen banken. Als er één instantie is die wat kan doen aan te grote machtsconcentratie in markten, dan is dat de Europese Commissie.

Maar daar is de lobby van het bedrijfsleven kind aan huis. Ursula von der Leyen heeft geen tijd voor een bezorgde Duitse dorpswinkelier. Het zo (volgens de ECB bijkans gevaarlijk) machtige bedrijf Mastercard zit uiteraard wel aan tafel bij de Europese Commissie, volstrekt logisch bij besprekingen over betalingsverkeer in de Unie. Maar waarom duikt Mastercard eigenlijk op in documenten die via Wob-verzoeken in Brussel zijn opgevraagd over de uitwisseling van patiëntendossiers en andere medische gegevens? Voor een echt veilige en privacy vriendelijke  European Health Data Space ligt het eerder voor de hand om partijen uit te sluiten die in de portemonnee van mensen kunnen kijken. De kat moet je niet op het spek binden. Niet voor niets is de tabakslobby ook niet meer welkom bij gesprekken over het gezondheidsbeleid.

Het is ondertussen de Europese Commissie zelf die alles centraliseert zodat het zou kunnen passen in een digitale portemonnee. Deze wordt dan gekoppeld aan een Europees digitaal identiteitsbewijs, in de vorm van een rijbewijs of paspoort. De Tweede Kamer vroeg het kabinet om hierover in Brussel op de rem te trappen, maar staatssecretaris Alexandra van Huffelen verkiest andere belangen boven de wens van de volksvertegenwoordiging. Het is nog gissen welke dat zijn, daarover is ze vaag.

Maar net zoals digitale euro’s niets doen tegen marktmacht van Mastercard, doet een digitaal rijbewijs niets tegen verkeershufters. Deze digitale identiteit kan wel gebruikt worden voor verplichte identificatie als je drank of sigaretten wil kopen. Ambtelijk wordt ook bekeken of dit systeem niet moet worden ingevoerd voor toegang tot sociale media: dan kunnen twittertrollen straks ook via een online flitspaal worden bestreden.

Het is de droom van Elon Musk om dit alles onder te brengen in één app, in China kan je immers ook al via WeChat op hetzelfde platform betalen, vrienden appen en de uitslag van je medische testen ontvangen.

Hoe dat straks op de vrijmarkt moet? De kans is klein dat Dionne Stax dit vandaag aan Maxima gaat vragen tijdens de live-uitzending van het bezoek aan Rotterdam. Dat zou best mogen, het is nota bene door de Oranjes dat deze rommelmarkten bestaan. Zo’n 55 jaar geleden begon dit fenomeen in Amsterdam, de gemeente legde de regels ervoor snel vast. Op deze manier werd volksvermaak bedacht dat niet tot rellen en demonstraties tegen de monarchie zou leiden.

Maar belangrijker is dat het ouderwetse Koninklijk meervoud ‘wij, de Koning’ niet wordt bedoeld, als mensen spreken over ‘ons geld’.