In Nederland is vervolging Donald Trump ondenkbaar: hier betaalt de staat zwijggeld

Oud-president Donald Trump moet zich vandaag melden bij een strafrechtbank in New York. Een politieke heksenjacht volgens zijn medestanders, gejuich onder tegenstanders, en volgens kenners een belangrijke test: functioneren de veiligheidskleppen van de rechtstaat in de VS nog naar behoren? Beter dan in Nederland sowieso, leert een vergelijking: hier zijn die kleppen er niet.

Deze dinsdag, 04 april, neemt de coalitie in Den Haag uitstel op regeren, of een kabinetscrisis. Nieuwsuur kon het al de avond voor het debat melden, dat wordt gevoerd over de gevolgen van de verkiezingsuitslag.

https://twitter.com/Nieuwsuur/status/1642981104750673925?s=20

Televisie-technisch komt dit niet slecht uit: dinsdagavond zal het nieuws gedomineerd worden door het bezoek van Donald Trump aan de Southern District rechtbank. Volgens Sheila Sitalsing van de Volkskrant is de zwijggeldaffaire een ‘stresstest voor de Amerikaanse democratie’.

Ironisch genoeg is de Volkskrant in eigen land ontvanger van zwijggeld: het rijk betaalde al tienduizenden euro’s dwangsommen na het negeren van de rechter. Die vonniste dat het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (WVS) berichtenverkeer moest vrijgeven tussen Hugo de Jonge en CDA-partijgenoot Sywert van Lienden. Van Lienden wordt strafrechtelijk vervolgd vanwege de mondkapjesdeal waar de appjes over gingen. Maar Ernst Kuipers, de opvolger van De Jonge op VWS, hoeft geen inval te vrezen, en komt ook in de Kamer weg met de dwangsombetalingen.

De oorzaak van dit soort straffeloosheid in de nationale vergaderzaal is het ontbreken van procedures om misstanden goed aan te pakken. Want laten we eens nagaan: wat zou er gebeuren als Donald Trump niet in het Witte Huis, maar het Torentje had gezeten? Als niet de FBI in charge is, maar de Rijksrecherche?

Van alles wat hem sinds 2016 is aangerekend, hadden we dan vermoedelijk niks geweten. De veiligheidskleppen in het parlement die tegen Trump zijn gebruikt, ontbreken domweg in Nederland, of zijn onbruikbaar.

De zaak Stormy Daniels

Het verkeerd boekhouden van zwijggeld voor een pornoactrice met wie Trump lang geleden de lakens deelde: dat is het strafbare feit waarvoor zijn advocaat Michael Cohen is veroordeeld (de zaak in detail). De kwestie die bij de jury in New York voorligt, gaat over de geschiedenis rond dit gesjoemel: of Trump wist dat dit gebeurde, en ook dat het met campagnegeld afgerekend is?

In Nederland kun je ook strafrechtelijk vervolgd worden voor verkeerd boekhouden of onterechte campagne uitgaven. Hoe zeldzaam dit is blijkt uit de zaak van de politieke partij Hart voor Den Haag, die kortgeleden inhoudelijk behandeld is.

Daar werd echter maandenlang afgeluisterd. Dit is net weer iets dat een Nederlandse officier van justitie niet kan bij vertrouwelijke gesprekken tussen een cliënt en advocaat en dit contact is nu net waar in de Stormy Daniels-zaak de strafvervolging om lijkt te gaan draaien. In Nederland kan een enkel tapverslag van zo’n gesprek in een strafdossier al reden zijn om de rechtszaak te staken: de advocaat is geheimhouder.

Liegen in VS misdrijf

Komt het tot een zitting, dan mag die zich hierover bij de rechtbank altijd verschonen. Cohen mocht dat ook, maar werd door tegenstrijdige verklaringen van verschillende getuigen in het nauw gebracht. Hierbij is hij betrapt op liegen. Dat is een misdrijf in de VS, maar in Nederland is liegen bij de recherche of de rechter niet strafbaar. Lang kenden we de excuses vooral in verslagen vanuit de rechtbank: bonte taalkundige vondsten over hun geheugenverlies, toevallig net op het moment van een misdrijf. Inmiddels ligt in de polder het primaat bij de politiek. Nu kopieert men in de rechtbank vanuit Den Haag ‘geen actieve herinnering’, ‘ik heb dat anders beleefd dan u zegt’, en ‘ik kijk er achteraf anders op terug’.

Dit soort stoplappen kennen we van parlementaire enquêtes, live uitgezonden op tv. Maar het strafrechtelijk onderzoek in Nederland speelt zich juist af buiten de publiciteit. De Watergate-affaire kwam aan het licht dankzij een journalist die goed oplette tijdens de voorgeleiding van die dag aangehouden verdachten bij de rechter-commissaris. In Nederland is daar nooit publiek bij, de Haagse corruptieaffaire kwam pas na 3,5 jaar inhoudelijk aan bod bij de rechtbank.

Medialandschap

Stormy Daniels had in Nederland niet bij opbod de verkoop van haar verhaal aan een blad ter hand kunnen nemen; duizenden, laat staan tienduizenden euro’s worden hier echt niet betaald voor zoiets. En van 750 euro per talkshowoptreden bij de NPO is geen dure advocaat, die ze ongetwijfeld op haar dak zou krijgen, te betalen. Alleen geldt hierbij: de kans is klein dat ze aan tafel zou verschijnen, achter de schermen aan het Binnenhof zou de politiek redacteur van het programma vast al zijn aangesproken door de politieke spindoctor: ‘als zij ook maar één keer komt, zie je maar hoe je de rest van het jaar die tafel vol krijgt, ik zorg dat je politieke gasten dan wel kan vergeten’.

Dergelijke voorvallen zijn bekend in de wandelgangen in Den Haag. Het gebeurt niet vaak: dit dreigement is voor politieke voorlichters een noodgreep. Dat geldt niet voor het stellen van voorwaarden aan wie naast een minister te gast zijn in een programma: dit is standaard, zeker als ze over hetzelfde thema komen praten.

Dus weten de redacties in Hilversum als geen ander dat je moet oppassen met een omstreden gast. Want een stormachtig uurtje met Daniels is leuk voor de kijkcijfers, maar Op1 en Jinek en al die andere programma’s zoeken ook morgen, zaterdag en volgende week weer naar hoofdrolspelers uit het nieuws en juist die zijn uit voorraad leverbaar in de politiek. Je wil het niet verpesten, je collega’s hebben vaak ook maar een jaarcontract.

Spindoctors Hugo de Jonge

Op de ministeries is deze situatie inmiddels uitgebuit, daarvoor kwam zelfs strategisch beleid. De Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV) bepaalde in het begin van de coronapandemie welke minister naar welke talkshow mocht. Hugo de Jonge ging nog veel geraffineerder te werk, blijkt uit Wob-onderzoek van Cees van den Bos. Toen in februari 2021 president Trump zijn belastingpapieren inleverde bij de rechtbank in NY, richtte De Jonge op zijn ministerie van VWS een speciale stuurgroep in, gericht op het beïnvloeden van kritische talkshowgasten en andere experts in het nieuws, die niet precies het overheidsverhaal uitdroegen dat hij voor ogen had.

Zij werden op het ministerie uitgenodigd om te worden bijgepraat, en kregen zelfs een eigen vaste contactambtenaar toegewezen. Het ging om gelouterde artsen en onderzoekers als Ab Osterhaus, Diederik Gommers, Marcel Levi en Ernst Kuipers. De laatste beviel D66 zo goed, dat hij nu minister van VWS is. Hij is daarmee politiek verantwoordelijk is voor De Jonges groots opgezette ‘strategie’ om hem te sensibiliseren, samen met andere ‘Key Opinion Formers’, de ambtelijke naam voor dit groepje met tafelheren en -dames.

Intussen kreeg de Algemene Rekenkamer bij de minister geen gehoor bij ernstige vragen over de financiële jaarstukken van VWS. Maanden later was dit nog nauwelijks opgelost, in mei tijdens Verantwoordingsdag stelde de Rekenkamer dat de coronacrisis ‘spanning zet op democratische controle’.

De Jonge deed het laconiek af; in de haast vergeet je wel eens een bonnetje. Daarna ging hij evenwel op dezelfde voet door, bijvoorbeeld met het overtreden van aanbestedingswetten.

Impeachment

Zoiets is in de Verenigde Staten ‘impeachable’: het parlement kan er een zaak van maken en de president zelfs uit zijn ambt zetten, als na uitgebreid onderzoek vast komt te staan dat er sprake is van een misdrijf. De schuldvraag ligt uiteindelijk op het bordje van de Senaat.

In de Nederlandse wetgeving staat ook een juridische procedure over ambtsmisdrijven van ministers. Volgens die rechtsgang is ook hier het parlement de ‘openbaar aanklager’, maar het oordeel vellen ze niet, die taak ligt bij de rechters van de Hoge Raad.

De wetgeving stamt in ons land uit de tijd van Napoleon en is in de ruim 200 jaar daarna slechts enkele malen geactualiseerd of bijgewerkt. Maar de geest van de wet is nog steeds verlicht despoot: het is bijna onmogelijk om een zaak aanhangig te maken tegen een minister, zelfs niet als die evident de wet overtreedt.

Anders dan in de VS heeft de Tweede Kamer namelijk geen inzagerecht of andere  opsporingsbevoegdheden. Hulp van rechercheurs zit er ook niet in. De grootste belemmerende factor echter is tijd: als een onderzoek uiteindelijk wél een keer in gang wordt gezet, dan moet dit worden afgerond binnen drie maanden (bij uitzondering eenmaal met 2 maanden te verlengen). Als er dan niets is gevonden waarmee men naar de rechter kan om een zaak te maken, dan is het klaar. Dit betekent dat nooit meer dit vergrijp vervolgd kan worden in de toekomst, ook niet als nieuwe feiten opduiken.

Naar Donald Trump is zoveel speurwerk verricht sinds zijn campagne op weg naar het Witte Huis, dat hij het komende proces al bij voorbaat kan afdoen als een heksenjacht. Er was namelijk al een speciale aanklager en een FBI onderzoek dat op niets uitliep, net als twee impeachment-pogingen. Daarom is ook onder tegenstanders van Trump en experts zorg en kritiek te horen op de stap van de New Yorkse openbaar aanklager, een gekozen Democraat. Angst is dat een verkeerde procesgang voor een uitbarsting van geweld kan zorgen in het al zo gepolariseerde Amerika.

In Den Haag zien D66’ers in Thierry Baudet een potentiële Nederlandse Trump. Sinds 2022 proberen Kamerleden via de wet- en regelgeving diens FVD (en zijn zuil, via Ongehoord Nederland) aan te pakken. Het loopt tot nu toe uit op een koddige vertoning: als je geen regels hebt, kan je die ook niet handhaven.