Grote vraag na vrijspraak: wie opende jacht op De Mos?

Bijna vier jaar lang hing de filmmuziek van The Godfather rondom de partij Hart voor Den Haag van Richard de Mos. Maar vernietigend is uiteindelijk het vonnis van de rechter over de grootste corruptiezaak in jaren. De vraag hoe dit politieonderzoek eigenlijk is begonnen, kan een politieke thriller á la House of Cards  worden.

Vrijspraak in de grootste corruptiezaak in jaren

Oud-wethouders Richard de Mos en Rachid Guernaoui van Hart voor Den Haag (HvDH) en andere bij de partij betrokken verdachten zijn vrijgesproken van corruptie en vriendjespolitiek. Sinds oktober 2019 hing er een zweem van maffia om ze heen: ‘Napels aan de Noordzee’. De manier waarop de rechtbank in Rotterdam op werkelijk alle punten de aantijgingen van het Openbaar Ministerie weerlegde, verstomt met een klap de muziek uit de Godfatherfilms, die Nieuwsuur onder een verslag monteerde. Voordat het OM een besluit heeft genomen over in hoger beroep gaan, zit Nederland en vooral Den Haag nu klaar voor een thriller à la House of Cards.

De kern van het dossier en het oordeel van de rechtbank

Dat komt door de klare taal in de uitspraken (persbericht), nadat de rechtbank het dikke dossier had afgepeld kwam het voor de vraag te staan hoe strafbaar het genieten is van een paar etentjes (ter waarde van 296 euro) en twee dagen varen op de boot met een relatie. Niet. De rest van het dossier tegen de ‘criminele organisatie’ waar zetels zouden zijn verkocht en ‘je voor tienduizend piek een vergunning ken regele’ lag toen al in de prullenbak.

Procesverloop en politieke context

Het proces kwam afgelopen winter pas op zitting, ná de verkiezingscampagne en de formatie in de gemeenteraad, en tijdens de campagne voor de Statenverkiezingen, waar De Mos als adviseur van Belang van Nederland nauw bij betrokken was. Daar lukte het niet om een zetel te halen, in de stad werd HvDH de grootste in 2022. Ondanks de corruptiebeschuldigingen die destijds alleen onderbouwd konden worden door flarden dossier die naar media werden gelekt.

De rol van lekken in de zaak

In deze zaak is dat extra saillant, want die ging in de kern om lekken. Maar wie lekte naar de Rijksrecherche, waarvan we het antwoord nu nog niet weten? Dat kan zomaar een belangrijk iemand zijn geweest, want de inval bij de wethouders en in het stadhuis was opvallend getimed: precies op de dag dat de boerenprotesten in Den Haag aan de gang waren, en dat burgemeester Krikke begon aan haar ontslagbrief en het vertrekfilmpje dat ze een paar dagen later vanuit het niets op Instagram postte. Het was voor het weekend al ondertiteld door iemand uit haar staf.

De achtergrond van burgemeester Krikke’s vertrek

Aanleiding voor het vertrek was het de dag erop te verschijnen rapport van de Onderzoeksraad Voor Veiligheid over de vreugdevuren. Daarin stond wat de stad al wist: Krikke liet van alles uit de hand lopen. Ze was in Arnhem al geen uitblinker als hoofd van de veiligheidsdriehoek, dat brak haar nu in Den Haag op. Nog niet eens haar schuld ook: in de decennia ervoor was het pallet-stapelwedstrijdje tussen Duindorp en Scheveningen van een stukje welzijnswerk naar de jeugd toe uitgegroeid tot een professioneel evenement dat helemaal door de bouwers zelf werd gerund. De politie en gemeente hadden grootste moeite met het maken van afspraken. Met kunst en vliegwerk lukte het opeenvolgende burgemeesters om de veiligheid te garanderen, tot het een keer misging. En toen was Krikke met haar hoofd bij een mooi Nationaal Aftel tv-moment, met vuurwerk bij de Hofvijver en de eerste burger in een hoofdrol.

Onzekerheid binnen het college tijdens de inval

Ze waren haar een beetje kwijt, en die onberekenbaarheid speelde weer op in de week waarin de inval plaatsvond. Een kat in het nauw maakt rare sprongen, wat als ze plotseling opstapt tijdens de boerendemonstratie. Een betrokkene vertelt later off the record dat belangrijke bestuurders absoluut wilden voorkomen dat op zo’n moment plotseling de eerste locoburgemeester De Mos aan het hoofd van de openbare orde zou komen te staan. ‘Straks laat hij de boeren hun gang gaan en slopen ze de hele stad’, klonk het.

De mogelijke aanpak van De Mos bij de boerenprotesten

Maar wat nu als De Mos dit juist heel voortvarend had weten op te lossen met de boeren? Met een grote bek en zo nu en dan een grap? Een beetje á la Ahmed Aboutaleb tegen Marokkaanse reljongeren, dat zou geen risico zijn voor de openbare orde, maar voor de politieke orde. Aboutaleb was overal ter wereld op tv gekomen.

Reacties van collegepartijen op de invallen

Dat zagen andere collegepartijen niet zitten. Dat bleek meteen al toen op de avond van de invallen de coalitie reeds werd ontbonden, ook al was toen nog niet eens bekend wat de beschuldigingen inhielden. Maar het moest, vond iedereen, anders kunnen we niet werken zonder dat alles op slag verdacht kan worden gemaakt.

De impact van het vonnis op de politieke verhoudingen

In het licht van het vonnis van vrijdag 21 april 2023 is dat nu misschien wel ietwat verdacht. De strafdossiers zaten vol zaken waarbij andere wethouders of het hele college betrokken waren, alle college-bestuurders zijn ook als getuige gehoord. Nu blijkt dat een loze exercitie te zijn geweest, maar dan wel één die wel drie verkiezingscampagnes lang speelde. De coalitiepartners verklaarden dat integriteit regelmatig als thema aan bod kwam in de collegevergaderingen. Uit verhalen van achter de schermen doemt geen beeld op van ‘De Mos-haters’, de meest gehoorde klacht was: soms liepen hij en Guernaoui wat al te hard van stapel.

Reacties van experts op de uitspraak

Nu is het IJspaleis in Den Haag vooral blij voor de grootste fractie in de raad. Maar de reacties van experts van elders op de uitspraak spreken boekdelen. Joep Dohmen van NRC, de onderzoeksjournalist die veel onthullingen bracht:

“De uitkomst van het grootste corruptieproces van de afgelopen jaren is een mokerslag voor het Openbaar Ministerie. Dat vroeg voor De Mos 22 maanden onvoorwaardelijke cel, vier jaar ontzegging uit het recht om een bestuurlijk ambt te mogen bekleden en een boete van 8.500 euro. Het OM wilde voor mederaadslid Rachid Guernaoui zestien maanden gevangenisstraf, waarvan zes voorwaardelijk. Ook hij zou vier jaar geen bestuurlijk ambt meer mogen bekleden. Het ontbreken van deugdelijke overheidsregels voor partijfinanciering voor lokale partijen kan, volgens de rechtbank „niet worden opgelost met het strafrecht”. Bovendien zijn de kwade bedoeling van de gever en ontvanger van de partijdonaties niet aangetoond door het OM, aldus de rechtbank.”

Advies over hoger beroep en gevolgen voor partijfinanciering

Bij de NOS adviseert bestuurskundige Julien van Ostaaijen justitie zelfs om beter niet in hoger beroep te gaan. Het OM overweegt dit wel. “Onverstandig. In tegenstelling tot de casus rond Jos van Rey ging bij De Mos al het geld naar de partij, niet naar hem persoonlijk, op een paar kleine dingen als etentjes na. De rechter heeft duidelijk gezegd dat er geen directe relatie is tussen de financiële steun en het politiek handelen van de twee wethouders.”

Gevolgen voor integriteit en politiek in Den Haag

Voor zowel journalisten als andere politici bevat de uitspraak ook goed nieuws. Het lekken van besluiten die nog niet wereldkundig zijn gemaakt, is niet zomaar een misdrijf, beschrijft het vonnis. Dat soort integriteitskwesties horen politici zelf op te lossen, zonder de strafrechter.

Met die uitspraak van de rechter heeft Den Haag er een nieuwe integriteitskwestie bij.