Wordt het groeiende wantrouwen gekeerd of opgestookt?

De Nederlandse democratie wordt volgens wetenschappers ondermijnd doordat de politieke elite de belangen van de burgers negeert. Dat signaleren juristen en politicologen in memo’s aan de fractieleiders in de Tweede Kamer. Samen willen ze wat doen tegen ‘het geloof in de kwaadaardige elite’. Het advies ‘stop met kwaadaardig handelen’ komt op allerlei punten naar voren.

De hoorzitting is woensdag 28 juni pas, maandagochtend stond het debat over de groeiende politieke desillusie in de samenleving al op scherp. Het verbieden van politieke partijen die oproepen tot ondermijning van de democratie is niet de inzet om iets te willen doen in de strijd tegen overheidskritiek en zorgen over de democratie. Woensdag praten de fractievoorzitters van de Tweede Kamer met de wetenschap over ‘het kwaadaardige elite narratief’.

Het debat barstte evenwel louter over het partijverbod los, nadat over een wettelijk kader hiervoor een scherp advies kwam van René Cuperus van Instituut Clingendael.

Hij zette de discussie meteen op scherp, met zijn advies om te kijken of Duitse wetgeving ook in het Nederlandse wetboek zou moeten, waarmee in extreme gevallen bepaalde politieke partijen kunnen worden verboden.

Omdat hierover al door onder meer D66 hardop gehint is richting Forum voor Democratie (FVD), maken de aanhangers van Baudet zich meteen ongerust en boos, ook al spreekt de Kamer in de hoorzitting alleen over algemeen advies met de politieke wetenschappers die zijn uitgenodigd. Democratie weerbaar maken, is het officiële thema.

Wie verwacht dat het een grote anti-Baudet show gaat worden, kan wel eens bedrogen uitkomen:  de suggestie van Cuperus is dan wel een perfect ‘stuk rood vlees’ voor het debat, maar niet voor de wet. De ‘kartelpartijen’ moeten tot nu toe niets hebben van de voorwaarden waarmee het plan door Cuperus (historicus en antropoloog van linkse huize) is ingekaderd. Denk aan bijvoorbeeld echt strenge regels voor partijfinanciering.

Een weerbare democratie steunt op een middenklasse-samenleving, waarin de afstand tussen democratisch-staatkundige gelijkheid en sociaaleconomische gelijkheid niet onoverbrugbaar groot is, waarin plutocratie (de macht van het geld) geen kans krijgt.

Plutocratie is een groot woord, maar vorige week nog kostte het 9,5 miljoen euro belastinggeld om Deloitte de namen van een clubje nieuwe Sywerts te openbaren. Bij de andere vriendjes die het ministerie van VWS medische spullen mochten leveren, zaten Ferrari-dealer Frits Kroymans en de zoon van oud-PvdA-minister Guusje ter Horst.

Kroymans kwam binnen via een warm contact bij Defensie. Voormalig commandant der strijdkrachten Tom Middendorp rolde later met vriendjes uit de officiersmess op een onwettige manier Testen voor Toegang uit: ondanks waarschuwingen vooraf van de Rekenkamer werd door VWS niet aanbesteed, maar kreeg de kersverse Commandant der Strijkstokjes een blanco cheque van één miljard euro. KPMG consultants adviseerden in dit traject, precies zoals ze in tal van andere landen deden waar met de leuze van ‘Build Back Better’ een digitaal prikpaspoort moest worden uitgerold.

Wat zou een genodigde als Ernst Hirsch Ballin hiervan woensdag vinden? Of AIVD-baas Erik Akerboom, die ook komt inspreken? Is dit elite? En zo ja, is dit gedrag van hosselen en regels omzeilen dan kwaadaardig? Cuperus is in zijn opsomming hierover opvallend duidelijk:

De schijn van klassenjustitie moet in een sterk gepolariseerde samenleving koste wat kost worden voorkomen. De vervolging door OM en rechtbanken van haatzaaien, beledigen, opruien, netwerkcorruptie en dergelijke komt rommelig, improviserend en inconsequent over (zaak Wilders, zaak De Mos). De spelregels van de democratische rechtstaat moeten zoveel mogelijk vaststaan en onbetwistbaar zijn.
Maar ook: In tijden van kwaadaardig complotdenken hoeft een kabinet niet massaal naar het World Economic Forum in Davos te gaan. Het kan, maar hoeft niet.

De FVD heeft oud-senator Paul Cliteur als gast uitgenodigd. Hij waarschuwt voor een partijverbod, in welke vorm dan ook. “In elke dictatuur is het eerste wat gebeurt: het afschaffen, het verboden verklaren, van andere partijen dan de partij van de dictator. In een dictatuur behoort een partijverbod altijd tot een belangrijk instrument uit de ‘gereedschapskist’ van de overheid, om de samenleving de gewenste richting uit te sturen. In elke dictatuur is de vrijheid van expressie het eerste grondrecht dat sneuvelt na de vrijheid van partijorganisatie. Kritiek op het beleid van de dictator is nooit vrij.”

Ook andere wetenschappers zien meer heil in oplossingen die ook oorzaken wegnemen, en die vinden ze keer op keer in de handel en wandel van de elite, bij het doorlezen van alle memo’s valt dat op

Een bloemlezing (hier kun je alle papers zelf lezen):

Ernst Hirsch Ballin

, oud-minister van Justitie voor het CDA, wil dat rechters in de toekomst de regels in geschillen mogen toetsen aan Nederlandse grondwet, iets dat nu alleen het parlement mag. De rechtenprofessor schaart zich hiermee achter een van de voorstellen van Pieter Omtzigt, het Kamerlid dat uit zijn partij is verjaagd.

Bestuurskundige

Bart-Jan Heine

ziet dat de traditionele relatie tussen de achterban van een partij en haar elite niet meer voor genoeg draagvlak zorgt. Daarbij komt dat het steeds misgaat: “Er is een stapeling van crises zichtbaar van onopgeloste problemen en kwesties die voortslepen, zoals: het woningtekort, de dalende kwaliteit van taal- en rekenonderwijs, de groei van de drugscriminaliteit, het afnemende voorzieningenniveau in de regio’s, de ongeremde migratie, de moeizame afhandeling van het toeslagenschandaal en de aardbevingsschade, het beperkte draagvlak voor de energietransitie, de doorzettende inflatie, de personeelstekorten in de zorg en het onderwijs, de druk op de bestaanszekerheid van grote groepen, de problematiek rondom de jeugdzorg, enzovoorts.”

De manier waarop Den Haag die afhandelt, is debet aan de crises. Daarbij lijkt het ook steeds lastiger te worden om politieke deals op eliteniveau te sluiten die nog kunnen rekenen op een breed draagvlak in de samenleving. Dit werd duidelijk met het klimaatakkoord dat tot stand kwam aan klimaattafels op afstand van de politiek en waar de burger niet eens aan tafel zat.

Erik Akerboom

van de AIVD stuurde de samenvatting op van het op het verzoek van het kabinet geschreven ‘dreigingsbeeld wappie’, officieel het onderzoek naar extremisme in de anti-institutionele kringen. Dat onderzoek vatten we op Indepen eerder bij de hoorns vanwege het nauwelijks verborgen subnarratief in het inlichtingendossier: ‘graag nieuwe verkiezingen‘
Oproep aan de politiek uit de samenvatting: “Het gaat daarbij ook om het serieus nemen van tegengeluiden. Als instituties kritiek naast zich neerleggen of daar niet duidelijk over zijn, en dan toch fouten maken, zoals bij de toeslagenaffaire, dan beschadigt dit het vertrouwen van de burger. Dit versterkt de boodschap van anti-institutioneel-extremisten en vergroot de kans dat die landt bij burgers.”

Tot slot

Thom van der Meer

, UvA-politicoloog en maker van de podcast Stuk Rood Vlees, vernoemd naar de uitspraak waarmee Rutte eerder in zijn carrière de kritiek nog kon pareren. Dat is lang geleden.

“Ondanks de breed aanvaarde aanname dat laag en dalend vertrouwen een democratisch probleem zouden zijn, is die interpretatie onjuist. Het vertrouwen in de politiek weerspiegelt in belangrijke mate de betrouwbaarheid van politiek en overheid.”