De overheidsklucht waarin de boeren verkeren

De klimaathysterie is voorbij. Goddank. Eindelijk. Wie het onderwerp nauwlettend volgt, zoals ik al twintig jaar doe, ziet dat vrijwel alle tekenen daarop wijzen. Tegelijkertijd zijn we er nog lang niet vanaf. Hoe dat kan zal ik proberen uit te leggen in dit eerste artikel voor Indepen, in een serie die wat mij betreft duurt zo lang als nodig is.

Dat de klimaathysterie op haar laatste benen loopt kunnen zelfs burgers die uitsluitend de mainstream media volgen meekrijgen. In een toespraak bij de Verenigde Naties noemde president Trump klimaatverandering “de grootste zwendel die ooit over de wereld is uitgestort”. Trump trok Amerika opnieuw terug uit het Klimaatakkoord van Parijs, symbolisch belangrijk, maar belangrijker voor de praktijk: hij stopte ook alle financiering aan de UNFCCC, de VN-organisatie die de jaarlijkse klimaatconferenties organiseert.

Amerika stuurde dan ook geen officiële delegatie naar de recente klimaattop in het Braziliaanse Belém en van andere belangrijke landen, zoals India en China, schitterden de leiders door afwezigheid. De top werd een complete flop. “Fossiele brandstoffen”, alom verantwoordelijk geacht voor die vermaledijde klimaatverandering, werden niet genoemd in het slotdocument, laat staan het uitfaseren ervan.

Nu kun je Amerika onder Trump natuurlijk afdoen als vier jaar oponthoud, en de situatie kan uiteraard weer veranderen als Trump opgevolgd zou worden door een Democratische kandidaat. Hoewel, zelfs dat is de vraag, want Democraat Kamala Harris roerde het thema in haar campagne ook maar mondjesmaat aan. Ondertussen zijn er invloedrijke en onverdachte figuren die recent van hun geloof zijn gevallen, dan wel plots andere prioriteiten lijken te hebben.

Bill Gates, die altijd erg alarmistisch was over klimaatverandering, schreef onlangs dat klimaatverandering niet het einde van de wereld betekent en dat armoedebestrijding, schoon drinkwater en dergelijke prioriteit zouden moeten hebben. Gates ontsloeg enkele tientallen mensen bij zijn klimaatorganisatie Breakthrough Energy. Dit werd internationaal, ook door de mainstream media beschouwd als een grote draai.

Doom and gloom

Greta Thunberg heeft haar belangstelling voor klimaat verloren en richt zich tegenwoordig vooral op de Palestijnse kwestie. Tot tweemaal toe voer ze met activisten naar Gaza om vervolgens door Israël opgepakt te worden en met het vliegtuig (auw, dat deed pijn) uitgezet te worden. Lucy Biggers, een Amerikaanse mede-activiste van Thunberg, is van haar geloof gevallen en plaatst nu dagelijks video’s op X, waarin ze benadrukt dat er geen klimaatcrisis is en hoe belangrijk fossiele brandstoffen zijn voor de economie, onze welvaart en ons welzijn.

Michael Shellenberger, een prominente Amerikaanse milieuactivist en klimaatactivist van het eerste uur, was al enkele jaren aan het schuiven, maar kreeg deze zomer het laatste zetje, nota bene door een wetenschappelijk artikel van de Nederlandse ingenieur Hessel Voortman, die aantoonde dat er wereldwijd geen versnelling optreedt in de zeespiegelstijging.

Shellenberger voelde zich ronduit verraden door het IPCC (de klimaatwetenschappelijke tak van de VN) en door de vele experts die jarenlang doom and gloom over ons uitstortten, niet alleen over de zeespiegel, maar ook over orkanen, overstromingen, bosbranden en droogte. Niets van dat alles klopte, aldus Shellenberger.

Hij heeft gelijk en ikzelf heb vorige week nog tijdens een voor ons (stichting Clintel) bijzondere persconferentie in Brussel in een paar minuten tijd uitgelegd waarom er geen klimaatcrisis is: geen toename van extremen zoals orkanen, overstromingen, droogte en bosbranden, geen toename in wereldwijde schade en een spectaculaire afname van slachtoffers door extreem weer. We zijn, zoals ik eerder dit jaar schreef, als moderne mens vrijwel immuun voor klimaatverandering.

Er is geen sprake van een klimaatcrisis

De persconferentie van Clintel vorige week in Brussel stond in het teken van een bijzondere benoeming: de voormalige president van Tsjechië (2003-2013), Václav Klaus, werd benoemd tot president van Clintel. Hij is daarmee de opvolger van emeritus hoogleraar Guus Berkhout, met wie ik in 2019 Clintel oprichtte. Klaus is al jaren ondertekenaar van de Clintel World Climate Declaration die eveneens stelt dat er geen sprake is van een klimaatcrisis en inmiddels is ondertekend door meer dan 2000 wetenschappers en experts (waaronder twee Nobelprijswinnaars).

Klaus, een econoom en aanhanger van de Oostenrijkse school (klassiek liberalisme, vrije markten), werd na de val van het communisme in Oost-Europa eerst minister van Financiën, daarna minister-president en tenslotte nog tien jaar president. Toen hij begin deze eeuw te maken kreeg met de klimaatagenda herkende hij het onmiddellijk voor wat het was: communisme in een groen jasje. Hij was van meet af aan allergisch voor de klimaatpropaganda en hield al in 2007 een kritische speech bij de VN. In de Financial Times schreef hij in dat jaar: “Niet het klimaat, maar onze vrijheid is in gevaar.”

Uitgerekend tijdens deze persconferentie zei Klaus: “We moeten erkennen dat wij [klimaatsceptici] niet aan de winnende hand zijn.”

Huidige klimaatbeleid blijft doordenderen – maar waarom?

En dat brengt me bij het tweede deel van dit artikel. Waarom we ondanks alle gunstige tekenen nog lang niet van de klimaatagenda verlost zijn. Ook hier vinden we vrijwel dagelijks bewijzen voor in de mainstream media. Vandaag bijvoorbeeld bereikt ons het nieuws dat de EU een akkoord heeft bereikt om de uitstoot broeikasgassen in 2040 met 90 procent te verlagen. Voor wie het zich niet realiseert; dat is een krankzinnig ambitieus doel, dat alleen maar gehaald kan worden met zeer ingrijpende maatregelen in alle lagen van de samenleving.

Het lijkt pure symboliek. Alle seinen voor het klimaatbeleid staan op rood. De Europese industrie staat zwaar onder druk, vooral door het klimaatbeleid, dat heeft geleid tot hoge energieprijzen. Bedrijven kunnen daardoor niet meer concurreren met bedrijven in Azië en de VS, die vanwege de schaliegasrevolutie aldaar juist profiteren van lage gas- en olieprijzen.

Op X circuleren lijsten van industriële bedrijven die in Nederland hebben aangegeven de deuren te gaan sluiten, fors te gaan krimpen of uit Nederland te vertrekken. Ook in Duitsland zijn er duizenden ontslagen en de Duitse automobielindustrie kraakt in haar voegen vanwege hoge energieprijzen, overregulering en het voornemen van de EU om de brandstofmotor per 2035 te verbieden.

Windmolenparken op de Noordzee zijn subsidievrij, verkondigde minister Henk Kamp van Economische Zaken vol trots in 2017. Dat was destijds al een heel misleidende claim, omdat de kosten voor het stopcontact op zee en de uitbreiding van het elektriciteitsnet (inmiddels door TenneT geschat op zo’n 200 miljard euro) niet werden meegeteld en vanuit algemene middelen opgehoest moeten worden.

Maar acht jaar later wil desondanks geen enkele bouwer meer een bod doen op nieuw te bouwen windparken. De huidige minister van Klimaat en Groene Groei (‘groene groei’ is een contradictio in terminis wat mij betreft), Sophie Hermans, overweegt daarom om opnieuw subsidie te gaan verstrekken. De klimaatdoelen zijn immers heilig. Ondertussen hebben nota bene Delftse onderzoekers, normaal gesproken groot pleitbezorgers van groene stroom, uit de doeken gedaan dat Nederland de opbrengst van windstroom op de Noordzee veel te rooskleurig afschildert. Zijn we verbaasd?

Ook Tata Steel hoopt op miljardensteun van Hermans, om ‘groene’ staal te gaan maken met behulp van waterstof. In totaal is echter maar liefst 6,5 miljard euro nodig om deze overgang te maken en de grote vraag is of ‘groene’ staal wel kan gaan concurreren op de wereldmarkt. En of er überhaupt wel waterstof geproduceerd gaat worden, want ook de businesscase daarvoor is rampzalig, en deze week werd tevens bekend dat er miljarden euro’s extra nodig zijn voor de aanleg van een waterstofnetwerk. Weer mag de Nederlandse belastingbetaler de buidel trekken. Berichten daarover verschijnen gewoon bij de NOS, het NRC en andere kranten.

Ondergang communisme

Stel dat de VN, de EU, de Nederlandse overheid en al die andere overheden in de EU, commerciële bedrijven zouden zijn. Dan zouden al deze duurzame plannen al lang opgeblazen zijn, of nee, dan zouden ze überhaupt nooit verder dan de tekentafel gekomen zijn. Maar het zijn geen commerciële bedrijven en falend beleid heeft vrijwel nooit consequenties voor mensen die bij de overheid werken. Daar hebben we de laatste jaren genoeg schrijnende voorbeelden van voorbij zien komen. En dus kunnen de vertegenwoordigers van de bureaucratische elite doen alsof alles pais en vree is.

Een sterk staaltje hiervan toonde Diederik Samsom, als rechterhand van Eurocommissaris Frans Timmermans, een van de architecten van de Europese Green Deal, onlangs bij de Belgische publieke omroep: “Klimaat- en energiebeleid, ook van de EU, staat nog steeds heel sterk. We hebben een kasteel gebouwd, de Green Deal. Het wordt flink beschoten, met name door politici, maar er zit nog geen gat in.”

Nee, repliceerde ik op X: “Dat kasteel van Diederik Samsom was en is een kaartenhuis en het staat op omvallen. De kleur op zijn wangen verraadt dat hij het zelf ook wel weet. Ook de presentatrice gelooft hem niet meer. De vraag is alleen: wie fluit dit soort mannen, Samsom, Hoekstra, Timmermans, nu definitief terug? Wanneer stoppen we met de miljarden verslindende Green Deal?”

Voor het antwoord moeten we terug naar de einddagen van het communisme in Oost-Europa. Vrijwel tot aan de val van de muur hadden de communistische leiders een geweldig leven met veel voorrechten ten opzichte van het gewone volk, dat in de rij stond voor voedsel en vijftien jaar kon wachten op een Trabant. Zo ook, is mijn verwachting, zal het hier aflopen. Onze klimaatleiders in de EU zullen doorgaan tot het bittere eind, totdat de Europese beschaving piepend en krakend tot stilstand is gekomen. Pas dan zal de klimaatagenda werkelijk ophouden.

Marcel Crok is wetenschapsjournalist en schrijft sinds 2005 vrijwel fulltime over klimaat, het klimaatdebat en klimaatbeleid. Hij is auteur van De Staat van het Klimaat en medeauteur van het boek Ecomodernisme. In 2019 richtte hij samen met Guus Berkhout stichting Clintel op dat de andere kant van het klimaatverhaal laat horen. Bij Clintel publiceerde Crok het boek De starre Klimaatvisie van het IPCC.

Marcel Crok gaat een wekelijkse column/artikel publiceren bij Indepen over klimaatverandering en klimaatbeleid en alles wat daarmee samenhangt. Incidenteel zal hij uitstapjes maken naar aanpalende onderwerpen zoals de ‘stikstofcrisis’. Vandaag de eerste aflevering in deze serie.

Diverse Nederlandse media trapten op 07 oktober 2025 in de val die de klimaatactivistische denktank Ember voor ze heeft geplaatst. Honderdduizenden Nederlanders lezen daardoor ten onrechte dat zon en wind wereldwijd meer stroom genereren dan steenkool.

Groot nieuws verleden week bij de NOS, de website kopt: “Voor het eerst wereldwijd meer elektriciteit uit zon en wind dan uit steenkool”. De Volkskrant (zowel online als op papier) en de Telegraaf brachten het nieuws ook. Wat is er precies aan de hand en hoe konden de media de plank zo mis slaan?

Bron van het nieuws is een nieuw rapport van Ember. Wie of wat is Ember? Het is naar eigen zeggen een denktank zonder winstoogmerk (een non-profit). Ze specialiseren zich in data-analyses van de wereldwijde elektriciteitsmarkt. Klinkt goed! Wat hebben ze deze keer te melden? Ze publiceerden een analyse over de wereldwijde elektriciteitsproductie in de eerste helft van 2025. Dit is het intro van hun rapport: “Solar and wind met and exceeded all demand growth in the first half of 2025, leading to renewables overtaking coal for the first time and fossil generation falling slightly.” Wat staat hier precies? Zon en wind groeiden sterker dan de vraag naar stroom in de eerste helft van 2025.

Dat is op zichzelf wel interessant nieuws en wordt ondersteund met de volgende grafiek:

Zon en wind waren goed voor 109 procent van de groei. Kernenergie groeide ook licht, waterkracht en fossiel krompen iets. Maar dan het tweede deel van de intro, hier vet gemaakt: “Solar and wind met and exceeded all demand growth in the first half of 2025, leading to renewables overtaking coal for the first time and fossil generation falling slightly.”

Dit wordt even verderop de pagina ondersteund met de volgende afbeelding:

Geen speld tussen te krijgen, zo lijkt het. De groene lijn (renewables) is de zwarte van steenkool voorbij. Maar wacht even, renewables, wat valt daar allemaal onder? Zon en wind uiteraard. Maar ook waterkracht en biomassa! Ember heeft journalisten handig op het verkeerde been gezet door in één zin eerst te spreken van “zon en wind” en meteen daarna “renewables” te schrijven, daarmee suggererend dat dat hetzelfde is. “Solar and wind met and exceeded all demand growth in the first half of 2025, leading to renewables overtaking coal for the first time and fossil generation falling slightly.”

Het is begrijpelijk dat journalisten hier ingetrapt zijn. De formulering van Ember is heel doortrapt, zeker met het verbindende werkwoord “leading to”. Waterkracht (hydro) is volgens het rapport goed voor 14 procent. Ook bio-energie is goed voor een paar procent. Alleen zon en wind zouden dus ruim beneden de zwarte lijn van steenkool vallen. Een en ander is beter te zien als we de data van de International Energy Agency erbij halen. Die gaan overigens niet verder dan eind 2023.

Hier is duidelijk te zien dat wind en zon samen bij lange na niet in de buurt komen van steenkool. Ondanks de spectaculaire groei. Wat de meeste mensen zich ook niet realiseren is dat elektriciteit ongeveer 20 procent uitmaakt van het totale energieverbruik. Omdat wind en zon uitsluitend bijdragen aan die 20 procent elektriciteit, is de bijdrage aan de totale energievoorziening nog eens vijf keer zo klein!

In de bovenstaande IEA-grafiek van de totale energievoorziening vallen “zon, wind en overige hernieuwbare bronnen” (paarsblauwe streepje boven biofuels) dan ook vrijwel helemaal weg. Zon en wind samen zijn goed voor een schamele 5 à 6 procent van de energievoorziening. Welke nieuwsconsument zal zich dat gerealiseerd hebben bij het lezen van het artikel bij de NOS, Volkskrant of Telegraaf?

Wie valt hier nu iets te verwijten? Strikt genomen heeft Ember haar zaakjes op orde. De conclusies zijn echter zo gewiekst opgeschreven dat de journalisten erin getrapt zijn. Hadden de journalisten in kwestie achterdochtiger moeten zijn? Zeker. Zoals gezegd presenteert Ember zichzelf als een onafhankelijke denktank, die op non-profit basis analyses maakt van de elektriciteitsmarkt. Maar wie even verder kijkt ziet dat het een klimaatactivistische club is. Ze winden daar zelf geen doekjes om. Hun missie luidt: “We create targeted data and policy insights that accelerate the transition to a clean, electrified energy future.” Hun doel is duidelijk: met hun analyses willen ze de transitie “versnellen”. Dat is niet een beleidsneutraal doel. Hun financierders zijn ook verre van beleidsneutraal, zie de afbeelding hieronder. Jaarverslagen ontbreken overigens op de website.

De European Climate Foundation fungeert als een doorgeefluik voor miljoenen euro’s aan klimaatcampagnegeld. Laten we zeggen dat Clintel daar geen aanvragen hoeft te doen. Wouter Roorda publiceerde twee jaar geleden bij Wynia’s Week het artikel “Hoe Amerikaanse miljardairs ons door steun aan Greenpeace een duur klimaatbeleid opdringen”. Dat stuk ging over de European Climate Foundation. Begroting 163 miljoen euro in 2021. Ember is geen club die gortdroge analyses maakt. Ze komen voort uit de in 2008 opgerichte actiegroep Sandbag en hebben een duidelijk doel: weg met steenkool. Dat mag uiteraard maar je zou van de journalisten van de NOS, de Volkskrant en de Telegraaf mogen verwachten dat ze claims van dit soort clubs met meer achterdocht zouden bejegenen.

Op 2 september 2025 bracht het CBS een – in onze ogen – baanbrekend rapport uit over de uitstoot van luchtverontreinigende stoffen zoals stikstofoxiden, fijnstof en ammoniak. Conclusie: Nederland voldoet nu al aan alle EU-eisen die vanaf 2030 aan alle lidstaten worden opgelegd. We zijn dus weer het braafste jongetje van de Europese klas. Toch wil onze regering – en vooral de VVD – nog doorgaan met belastingverhogingen en extra investeringen in het verder beperken van deze uitstoot. Hoe leg je dat uit?

Het CBS-rapport van 2 september 2025

De uitstoot van luchtverontreinigende stoffen in Nederland voldoet anno 2025 al aan Europese milieudoelen voor het jaar 2030, aldus dit bericht van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

De uitstoot van bijvoorbeeld stikstofoxiden en fijnstof is vorig jaar gedaald tot onder het uitstootplafond dat vanaf 2030 voor Nederland geldt. Dat komt onder andere doordat auto’s steeds schoner zijn. Dat blijkt uit cijfers van het CBS en de Emissieregistratie van het RIVM.

Luchtverontreinigende stoffen kunnen schadelijk zijn voor de gezondheid van mensen. Zo kunnen stikstofoxiden en fijnstof doordringen tot in de kleinste delen van de luchtwegen. Langdurige blootstelling aan fijnstof kan ook problemen veroorzaken voor hart en bloedvaten.

Maar dat gevaar is nu geweken zoals onderstaande grafiek laat zien. De volgende stoffen zijn in Nederland nu al teruggebracht tot onder de EU-norm voor het jaar 2030:

• stikstofoxiden
• ammoniak
• zwaveldioxide
• fijnstof
• niet-methaan-vluchtige organische stoffen

Groot nieuws voor de agrarische sector, de bouw, het wegverkeer en de Nederlandse burger!

Of toch niet??

De EU-normering voor Nederland

Door Europese wetgeving is voor elke luchtverontreinigende stof een maximale uitstoot vastgelegd ten opzichte van 2005. Vanaf 2030 moet de uitstoot van stifstofoxiden 61 procent lager zijn dan in 2005. Voor alle luchtverontreinigende stoffen was de uitstoot in Nederland sinds 2020 al lager dan het emissieplafond dat vanaf toen gold. Ook was de uitstoot van elke stof in 2024 al lager dan het plafond dat vanaf 2030 geldt.

Waarom dan toch nog doorgaan met het sluiten van agrarische bedrijven, het afgeven van (te) weinig bouwvergunningen en het verhogen van de milieubelastingen op brandstoffen?

Landbouw en veeteelt halen (geen) opgelucht adem

“Stikstof is een van de meest besproken onderwerpen in de landbouw en in de Nederlandse samenleving en zorgt voor een fel maatschappelijk debat. De gevolgen voor economie, natuur én de landbouw zijn dan ook groot”, schrijft vakblad voor de agrarische sector Boerderij.

En verder: “Stikstof (N2) is goed voor de groei van gewassen, maar er zijn voor het milieu ook negatieve gevolgen. Vooral de verbindingen met stikstof veroorzaken schade aan natuur of mensen. Niet de N2 zelf – de stikstof – waarvan onze lucht voor 80 procent uit bestaat, is schadelijk, maar wel de stikstofverbindingen zoals ammoniak (NH3) en stikstofoxiden (NOx).”

De uitstoot van ammoniak ligt nu op 114,2 miljoen kilo, aldus dit artikel van Boerderij. Vanaf 2030 moet de Nederlandse ammoniakemissie volgens afspraken met de EU onder de 122,6 miljoen kilo zitten. Dat is nu dus al gehaald.

Het levensgrote probleem van ammoniak en stikstofoxiden is nu dus opgelost met die nieuwe gegevens van het CBS?

Helaas niet! Nederland heeft immers Natura 2000-gebieden die op een zeer onhandige manier zijn verdeeld over ons land. Dat resulteert erin dat er lokaal op vele plaatsen nog wel overschrijding van de ammoniak uitstoot plaatsvindt, terwijl het op probleem op nationaal niveau is opgelost.

Zijn het verkeer – en daarmee de bouw – nu wel uit de wurggreep van Brussel?

In 2005 was het vervoer de grootste bron van fijnstof. 8,5 milloen kilo uitstoot in 2005 werd teruggebracht naar een kwart daarvan in 2024; 2,2 miljoen kilo uitstoot.

Zoals uit de eerste grafiek hierboven blijkt, voldeed Nederland – inclusief vervoer en bouw – al in het jaar 2020 aan de EU-fijnstofnormen voor 2030. Datzelfde geldt voor de uitstoot van stikstofoxiden.

Maar wat blijft hier het grote probleem? Juist! De Nederlandse overheid zelf!

De Nederlandse overheid – destijds onder VVD’er Rutte – wilde niet alleen voldoen aan EU-minima, maar streven naar méér: verdere reductie van CO₂-uitstoot, verbetering van luchtkwaliteit, en beperking van klimaatrisico’s.

Belastingen op brandstoffen worden verder verhoogd ondanks behaalde EU-normen

Voor 2030 zijn er niet alleen EU-luchtkwaliteitsnormen, maar ook nationaal afgesproken klimaatplannen en sectordoelen. Tegenwoordig vooral afkomstig van VVD-minister Sophie Hermans.

Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is er nog 27 procent reductie nodig in mobiliteit gerelateerde emissies tussen nu en 2030. Die staan opgesomd in het nieuwe klimaatplan van Sophie Hermans die daarmee haar partij – de voormalige partij voor ondernemers – ook bekeerde tot het groene geloof zoals destijds is uitgezet door de EU en diens toenmalige klimaatcommissaris Frans Timmermans.

De VVD heeft echter besloten nog een paar stappen verder te gaan dan de EU. De VVD zet voortaan heel duidelijk in op Groene Groei, een thema dat vroeger als typisch ‘links’ werd beschouwd.

Als het tegenzit, zou de benzineprijs in de jaren 2026-2027 met zo’n 0,45 euro per liter omhoog kunnen gaan als gevolg van belastingverhogingen alleen, aldus autoblad Topgear.

Huishoudens en burgers verder financieel uitgekleed

Inmiddels stoten huishoudens relatief het meeste fijnstof uit. Dat komt met name door het stoken van hout in de kachel, aldus dit TNO-rapport.

De uitstoot van huishoudens is wel gedaald sinds 2005 in absolute termen, maar relatief gezien dus niet.

Gezien de – vooral door hogere energiebelastingen – geëxplodeerde gasprijzen, gingen steeds meer mensen hout stoken vanaf het jaar 2021. Hout is immers ook aanbevolen als biobrandstof. Echter, ook een bron van fijnstof. Om die reden wil de overheid het gebruik weer terugdringen en hebben sommige gemeenten een stookverbod ingevoerd, of zijn dit van plan.

De Nederlandse politiek gaat ook wat houtkachels betreft verder dan de huidige – of geplande – EU-wetgeving die het gebruik van houtkachels gewoon wil blijven toestaan, mits nieuwe kachels voldoen aan de EcoDesign-wetgeving van de EU.

Operatie geslaagd, patiënt overleden?

Ons land voldoet – op de meeste deelgebieden – al vanaf 2020 aan de meeste EU-milieueisen voor 2030 en sinds 2024 aan alle. Operatie dus geslaagd!

Ondanks dit gegeven – en mede door onhandige keuzes in het verleden inzake Natura 2000-gebieden – blijft de Nederlandse regering milieubelastingen verhogen en boerenbedrijven opkopen en/of sluiten. Ook de voormalige partij voor ondernemers – VVD – doet hier volop aan mee.

De patiënten – Nederlandse burgers, agrarische sector en bedrijfsleven – dreigen te overlijden aan dit beleid.