Nederlandse democratie en maatschappij zijn wankel; tijd voor een buitenparlementaire beweging?

Het woord ‘graaiflatie’ – een samenvoeging van de woorden graaien en inflatie – werd tot woord van het jaar uitgeroepen in 2023. Inmiddels is het begrip – vooral door de recent gestarte oorlog in Iran – helemaal terug. Wat houdt graaiflatie precies in en waarom hebben we hier weer toenemend last van in de portemonnee?

Wat is graaiflatie precies?

Volgens verschillende definities betekent graaiflatie:

• Het verhogen van verkoopprijzen uit winstbejag, meestal onder het voorwendsel van kostenstijgingen.
• Inflatie die wordt aangewakkerd doordat bedrijven de kostenstijgingen van grondstoffen, arbeid en andere inputs niet alleen doorberekenen, maar zelfs bovenmatig verhogen om extra winst te maken.

Naast deze definities benadrukt de vakbond FNV dat het woord een brede publieke gevoelswaarde kreeg: een maatschappelijk irritatiepunt waarbij consumenten het idee hebben dat bedrijven ‘graaien’ in tijden van crisis.

De FNV benoemde daarom graaiflatie tot ‘woord van het jaar 2023’.

Verschil met ‘gewone’ inflatie

Traditionele inflatie — oftewel algemene prijsstijging — ontstaat door uiteenlopende macro-economische factoren zoals geld bijdrukken door centrale banken, stijgende vraag, hogere grondstoffenprijzen en hogere belastingen. In Nederland hebben we al meer dan drie jaar met een hogere inflatie te maken dan in het hele eurogebied. Dat komt volgens De Nederlandsche Bank voor een aanzienlijk deel door de veel hogere belastingen – accijnzen – op bepaalde voedingsmiddelen dan in de rest van het Eurogebied.

Graaiflatie onderscheidt zich hiervan doordat de prijsstijging meer is dan wat puur wordt veroorzaakt door gestegen belastingen en externe kostenstijgingen, en dus een extra winstelement lijkt te bevatten.

Onderzoek naar graaiflatie

De Rabobank deed in 2023 al onderzoek naar graaiflatie en stelde vast dat behoorlijk wat bedrijven – vooral multinationals – hun prijzen aanmerkelijk meer hadden verhoogd dan op basis van stijgingen van grondstofprijzen, energie en lonen, gerechtvaardigd was.

Graaiflatie dus.

Dat graaiflatie een mondiaal fenomeen was geworden, bewezen studies van het IMF en de ECB. Beide banken kwamen tot dezelfde conclusie als de Rabobank: met name internationaal actieve multinationals in de voedingsmiddelen- en energiesector hadden de prijzen aanzienlijk meer verhoogd dan op basis van hun gestegen kosten realistisch was.

Onderstaande grafiek van de ECB spreekt boekdelen. De rode balken daarin vertegenwoordigen het gedeelte inflatie dat door extra winstbejag (= unit profits) is ontstaan.

Eind 2022 was de helft van de inflatie in het eurogebied puur aan winstbejag – graaiflatie – te wijten, de andere helft aan loonstijging.

Multinationals als Shell, Unilever en Ahold de grote boosdoeners in Nederland

Graaiflatie is – zoals door IMF en ECB gesteld – een internationaal fenomeen. Kijkend naar Nederland, komen we vooral de namen Shell, Unilever en Ahold tegen als misbruikers van graaiflatie.

De Groene Amsterdammer schrijft in 2024:

“Grote bedrijven als Shell en Unilever zouden misbruik maken van de stijgende prijzen. Door er stiekem nog een schepje bovenop te doen, aan de pomp of in de supermarkt, weten zij hun winstgevendheid niet alleen te behouden, maar zelfs te vergroten.”

Uiteraard nam Klaas Knot, destijds president van de DNB het voor de multinationals op:

“‘Emotie’, oordeelt Knot in de studio van Buitenhof. De miljardenwinsten waarover zoveel te doen is, zegt hij in het televisie-interview, zijn het resultaat van een even unieke als kortstondige mix van factoren. ‘2023, 2024 zullen juist moeilijke jaren worden voor ondernemers.’”

Nader onderzoek wijst echter uit dat de held van de multinationals – Knot – het (weer) bij het foute eind had.

De organisatie Foodwatch onderzocht het graaifenomeen bij supermarkten. Conclusie: “Dure boodschappen zorgen voor hun recordwinsten en ons koopkrachtverlies”.

Deze conclusie wordt in bovengenoemd onderzoek van Foodwatch cijfermatig onderbouwd:

“In de afgelopen vier jaar hebben grote internationale voedselbedrijven torenhoge winsten behaald, vooral tijdens de laatste inflatiegolf en daarvoor tijdens de COVID19-pandemie. Dit komt doordat bedrijven prijsstijgingen en -verstoringen in de toeleveringsketen hebben gebruikt om hun winstmarges te vergroten. Zo stegen de winsten van de grootste internationale voedselproducenten, zoals Nestlé, Mondelez en PepsiCo aanzienlijk. Mondiale voedselbedrijven als Cargill en Tyson Foods zagen hun omzetten en winsten veel sneller stijgen dan de inflatie, soms tot wel vijf keer sneller.”

Graaiflatie is door de oorlog in Iran weer helemaal terug!

Dat graaiflatie weer helemaal terug in ons straatbeeld is, zie je het duidelijkst aan de benzine- (of diesel-) pomp.

“Prijzen aan de pomp schieten omhoog door onrust in het Midden-Oosten” kopt NU.nl op 3 maart 2026.

Een schitterend voorbeeld van graaiflatie, want wat blijkt? Het productieproces voor benzine en diesel neemt minimaal twee, tot vier weken in beslag. Voordat dat proces begint, heeft de ruwe olie vaak een reis van enkele weken in een olietanker achter de rug.

Kortom: de benzine die je vandaag tankt is geproduceerd uit ruwe olie, die vele weken geleden opgepompt werd met de toenmalige prijzen van rond de 65 dollar per vat.

Maar….. je betaalt nu alvast die veel hogere prijs aan de pomp vanwege graaiflatie.

De Volkskrant besteedde er eerder dit artikel aan onder de kop: “Ahold en Shell weten dat de klant geen andere keus heeft dan hun graaiprijs te betalen”.

Graaiflatie terug aan de pomp, maar ook in de supermarkt?

Op 4 maart 2026 berichtten meerdere internationale nieuwsmedia – waaronder Reuters – dat een nieuwe mondiale inflatiegolf te verwachten is op basis van de door de VS gestarte oorlog in Iran.

Meerdere aanleverketens zijn inmiddels beschadigd, of dreigen dat te worden, waardoor de toevoer van halffabricaten, grondstoffen en basisvoorzieningen spaak loopt, met als gevolg minder producten in de schappen.

Dat gaat tot inflatie – en mogelijk erger – leiden.

Voor de twee grootste centrale banken – FED en ECB – dreigt er een groot gevaar: stijgende inflatie betekent een noodzaak om de rente weer te verhogen. Dat is echter onhaalbaar met de huidige astronomische schuldenposities van de VS en vele overheden van EU-lidstaten zoals Frankrijk en Italië. Die landen staan al op omvallen zoals Griekenland in 2010. Hun economieën zijn echter veel groter dan die van Griekenland en een renteverhoging van de ECB zou een nieuwe – zeer grote – eurocrisis kunnen veroorzaken.

Als deze oorlog te lang duurt, zal het een mondiale recessie veroorzaken van een omvang die we sinds 2008 niet meer hebben gekend. De ‘oplossingen’ van toen – rente naar nul en geld bijdrukken – zijn nu niet meer haalbaar.

Waar dat allemaal op uit kan draaien, volgen we met argusogen.

Let de komende maanden niet alleen op de brandstofprijzen, maar ook wat je in de supermarkt betaalt. Een nieuwe inflatie- en graaiflatiegolf liggen op de loer.

De drie Nederlandse grootbanken – ING, Rabobank en ABN AMRO – hebben hun winsten tussen 2022 en 2024 fors zien stijgen. ING verdubbelde bijna zijn nettowinst, Rabobank ging naar ruim 5 miljard euro winst en ook ABN AMRO zag de winst toenemen, terwijl de Nederlandse staat nog grootaandeelhouder is. Tegelijkertijd wil ABN AMRO 25% van het personeel schrappen en inzetten op AI om de winst verder te verhogen.

Volgens critici komt een groot deel van de winstgroei door het rentebeleid van de ECB. Banken lenen relatief goedkoop geld in en zetten het duurder uit via hypotheken en andere leningen. Het verschil tussen spaarrente (rond 1,4%) en hypotheekrente (rond 4–5%) levert miljarden op. Vooral de hoge ECB-rentes in 2023 en 2024 vergrootten die marges aanzienlijk.

Daartegenover staat dat EU-regelgeving, met name antiwitwasregels, banken veel extra personeel en kosten oplevert. Die kosten worden deels doorberekend aan klanten.

De kern van de kritiek: spaarders zien hun vermogen dalen door lage spaarrentes en hogere inflatie, terwijl banken recordwinsten boeken. Volgens tegenstanders profiteren banken van het systeem, terwijl burgers en mkb achterblijven.

Mees Wijnants legt het uit in zijn eigen woorden.

Hier kunt u het artikel nog eens nalezen.

Ik zou graag meer financieel-economische onderbouwingen van het EU-beleid zien. Daar waagt die EU zich liever niet aan. Het moet van externe partijen komen. Zo bracht de OESO eind 2025 een rapport uit over de effecten van het EU CO2-beleid op specifiek de Nederlandse economie. De resultaten zijn ontluisterend. We gaan een verdere afbraak van onze levensstandaard en welzijn tegemoet om CO2-uitstoot te beperken. We gaan ook heel veel meer betalen aan belastingen en voor producten.

Het OESO-rapport over de economische effecten van klimaatbeleid

Het Europese klimaatbeleid wordt vaak gepresenteerd als een noodzaak: onvermijdelijk, rationeel en uiteindelijk zelfs economisch voordelig. Maar wie het recente OESO-rapport over de gevolgen van het EU-klimaatbeleid voor de Nederlandse economie aandachtig leest, ziet heel iets anders: een stille en diepgaande herstructurering van onze economie, met vooral verliezers.

Ook bespreekt het rapport een opvallend gebrek aan politieke eerlijkheid daarover. Dat gebrek aan eerlijkheid is voelbaar in het regeerprogramma van de nieuwe coalitie.

De kern van het CO2-beleid van de EU bestaat uit twee instrumenten: het emissiehandelssysteem (ETS) en het mechanisme voor koolstofcorrectie aan de grens (CBAM). Samen moeten zij ervoor zorgen dat de Europese economie schoner wordt zonder dat vervuilende industrie simpelweg verhuist naar landen met soepelere regels. In theorie klinkt dat logisch. In de praktijk pakt het voor een open, industriële economie als de Nederlandse zeker niet neutraal uit, aldus de OESO.

De industrie betaalt de rekening

Volgens de OESO leidt het CO2-klimaatbeleid tot een structurele verdwijning van emissie-intensieve sectoren in Nederland zoals chemie, staal en raffinage, richting diensten en andere laag-emissiesectoren. Dat is geen neveneffect, maar expliciet beleid. Door CO₂ duur te maken, wordt zware industrie onbetaalbaar en verdwijnt daardoor uit ons land.

Dat heeft directe gevolgen voor onze economie. Die is bovengemiddeld afhankelijk van export en doorvoer, dus juist in sectoren die veel energie gebruiken. Het OESO-rapport laat zien dat deze sectoren aan concurrentiekracht inboeten: exporten dalen, kostbare importen nemen toe en productie verschuift grotendeels naar het buitenland.

Dit fenomeen heet: carbon leakage. Dit is geen theoretisch schrikbeeld, maar een concreet economisch effect dat de OESO nu expliciet bevestigt.

Het CBAM is een schild met gaten

CBAM wordt vaak gepresenteerd als hét antwoord op carbon leakage. Buitenlandse producenten moeten bij import in de EU voortaan ook een CO₂-prijs betalen, zodat Europese bedrijven niet worden weggeconcurreerd door vuilere productie uit het buitenland. Het OESO-rapport erkent dat dit mechanisme werkt, maar slechts zeer gedeeltelijk.

CBAM beschermt de Europese thuismarkt, niet de exportpositie!

Nederlandse bedrijven die staal of andere CBAM-goederen exporteren naar landen buiten de EU krijgen geen enkele compensatie voor hun hogere kosten. Op de wereldmarkt blijven Nederlandse bedrijven dus duurder dan concurrenten uit landen zonder CO₂-prijs. Het gevolg: marktaandeelverlies buiten Europa, terwijl productie binnen de EU slechts beperkt wordt beschermd.

Met andere woorden: CBAM is een halve waarheid, zoals zo vaak in EU-beleid; enerzijds bescherming tegen concurrentie vanuit buiten de EU, anderzijds een veel hogere kostprijs waardoor de export buiten de EU dreigt te vervallen.

Onderstaande grafiek – uit een eerder rapport van het Centraal Planbureau (CPB) over deze materie – spreekt boekdelen:

(Bron: CPB)

Energie-winst = industrie-verlies

Een positief punt in het OESO-rapport lijkt de forse daling van fossiele-energie-importen. Nederlandse industrie importeert grote hoeveelheden olie en gas en het klimaatbeleid drukt die afhankelijkheid sterk terug door hogere prijzen. Dat lijkt de economie minder kwetsbaar voor geopolitieke schokken te maken. Immers; energie verkeert altijd in het centrum van geopolitieke machtsstrijd.

Maar hier gaat het gruwelijk mis volgens de OESO: deze winst wordt geboekt doordat de energie-intensieve industrie gedwongen krimpt. We besparen dus op gas en olie, omdat de  productiecapaciteit, exportwaarde en strategische autonomie in essentiële sectoren af wordt gebouwd. Dat is geen gratis lunch, maar een zeer duur betaald diner.

De politiek suggereert vaak dat vergroening en economische groei hand in hand gaan. De OESO laat zien dat dit voor Nederland niet klopt omdat de prijs vooral bij specifieke sectoren, zoals de industrie, wordt neergelegd.

Werkgelegenheid: toenemende spanningen

Voorstanders van het EU-beleid, zoals de drie nieuwe coalitiepartijen D66, CDA en VVD, wijzen graag op het feit dat het totale banenverlies beperkt blijft. Dat klopt gedeeltelijk: emissie-intensieve sectoren zijn kapitaalintensief en bieden relatief weinig werkgelegenheid. Maar dit argument is te makkelijk.

Het rapport maakt duidelijk dat vooral specifieke beroepsgroepen fors geraakt worden. Met name technici en ingenieurs in de industrie raken hun banen kwijt. Deze mensen ‘verdwijnen’ niet vanzelf naar de dienstensector. Omscholing kost tijd en geld, en is lang niet altijd realistisch. Achter de macrocijfers gaan sociale spanningen schuil, die in de politiek geen aandacht krijgen.

Grafiek afname werkgelegenheid:

(Bron: OESO)

De vraag over de gevolgen van klimaatbeleid wordt ontweken door de nieuwe coalitie

Het Nederlandse klimaatbeleid – gebaseerd op EU-verordeningen – is volgens het OESO-rapport geen neutrale milieumaatregel, maar een industrieel herverdelingsprogramma. Het verschuift economische activiteit, handelsstromen en werkgelegenheid naar het buitenland.

De echte vraag is daarom niet óf we klimaatbeleid moeten voeren, maar hoe eerlijk de politiek moet zijn over de gevaarlijke gevolgen. Willen we een Nederland met minder zware industrie, minder technische kennis en minder ingenieurs?

Willen we strategische afhankelijkheid van buitenlandse productie accepteren zolang onze eigen uitstoot maar daalt? En wie compenseert de sectoren en werknemers die structureel verliezen? De overheid? Met ons belastinggeld? De consument? De nieuwe coalitie heeft hier expliciet voor gekozen en dat gaat duidelijk ten koste van onze welvaart en verzorgingsstaat.

Zolang deze neveneffecten van de klimaatideologie niet expliciet worden besproken, blijft het klimaatdebat onevenwichtig en ondermijnt het de economie.

Het OESO-rapport laat zien dat Nederland zich die luxe niet kan permitteren.

Klimaatbeleid verandert Nederland ingrijpend. De vraag is niet meer of dat gebeurt – maar of we bereid zijn de economische en sociale consequenties onder ogen te zien, in plaats van ze weg te poetsen met mooie woorden over ‘transitie’, ‘EU Green Deal’ en ‘toekomstbestendigheid’.

Het nieuwe kabinet begint al met halve waarheden.