Toolkit belastingen: dit betaal jij aan de schatkist

Het kabinet moet voor het eerst serieus de broekriem aanhalen: deze week bespreekt de ministerraad de Voorjaarsnota waarin een gat van 6 miljard euro lijkt te gapen. Bezuinigen? Hoe dan? Belastingen omhoog kan natuurlijk ook, maar zorgt net zo goed voor ophef in de samenleving. Gelukkig is omscholing van 17 miljoen bondscoaches en virologen tot deeltijd schatkistbewaarder goed mogelijk, dankzij een nieuwe tool: een belastingparadijs-light dashboard.

Niet eerder had deze coalitie met de broekriem te maken, maar vanaf maandag wel. In de Voorjaarsnota doemt een gat, onder meer door hogere uitgaven op asiel. De Telegraaf achterhaalde dat het bedrag dat de schatkist tekort komt naar verwachting 6 miljard euro bedraagt, niet alleen dit jaar maar structureel.

Dit is een heel nieuw probleem voor een kabinet dat volop grote dossiers aan het uitstellen is. Alle hulp lijkt welkom, daarom ontwikkelde Indepen.nl een speciaal belastingblauw dashboard met een iets ander licht op het fenomeen ‘belastingparadijs’. Dat bestaat namelijk niet voor bijna alle Nederlanders. Van elke euro die wordt verdiend gaat volgens het CBS bijna 45 eurocent naar de schatkist.

Hoewel de belastingdienst gebukt gaat onder grote ICT-problemen, personeelsproblemen, de toeslagenaffaire en naar nu blijkt, ook op heel andere plekken in de organisatie een verrotte bestuurscultuur, kan je bij het maken van de begroting aan een hele hoop knoppen draaien. In deze infographic is te zien dat de inkomsten flink kunnen stijgen van individuele belastingen.

Naast belastingen ontvangt het Rijk natuurlijk ook nog allerlei premies, zoals voor zorg- en werkloosheidsverzekeringen. Die hebben we hier achterwege gelaten, alhoewel het kabinet ook hier aan allerlei financiële knoppen kan draaien om de begroting rond te krijgen. Van deze knoppen kun je als amateur-schatkistbewaarder maar beter afblijven, want elke draai veroorzaakt allerlei kettingreacties in de koopkracht, en dan meestal bij de mensen die het al het moeilijkst hebben. Het kabinet blijft er dan zelf ook beter af, waarschuwt de Belastingdienst, niet in de laatste plaats om te voorkomen dat de computers daar op hol slaan.

Gasbaten verviervoudigd

De oorlog in Oekraïne en de energiecrisis hebben vorig jaar ervoor gezorgd dat de inkomsten van de aardgaswinning in Groningen vier keer zo hoog waren als een jaar eerder. Terwijl in 2022 de winning werd afgebouwd, leverde met name de opslag door Energie Beheer Nederland (EBN) fors meer op dan verwacht, de gasbaten kwamen uit op bijna 11 miljard euro, bijna 10 miljard daarvan dankzij het voorraadbeheer door EBN. Dit was niet voorspeld bij deze nieuwe taak, die vorig jaar na de inval begon. Toen waarschuwde minister Rob Jetten dat het juist miljarden zou gaan kosten.

De Volkskrant rekent dit voor, de krant sprak Jetten er vorige week over:

“Door de extreem gestegen gasprijs bedroeg de omzet van het bedrijf 12 miljard euro, vier keer zoveel als een jaar eerder. Dat leverde een nettowinst op van 4,3 miljard. Daarnaast heeft EBN 5,5 miljard euro aan belastingen betaald, waarvan 3 miljard euro via de tijdelijke ‘solidariteitsheffing’ voor fossiele bedrijven. Het is met afstand de grootste afdracht die EBN de afgelopen tien jaar voor de staat opleverde.”

Want het bleek juist gouden handel, door de prijsstijgingen, verhalen Jetten en EBN-directeur Van Hoogstraten.

“Jetten: ‘We hebben verschillende scenario’s bekeken met de vraag hoe we de opslagen zo snel en goedkoop mogelijk konden vullen. Dat was uiteindelijk een regeling die stimuleerde dat alle bedrijven die ruimte hadden gehuurd in de opslag, die ruimte volledig zouden benutten. EBN kreeg daarnaast geld om de ruimte van Gazprom te vullen.

Van Hoogstraten: ‘Dat gas sloegen wij op, maar verkochten we wel direct door aan partijen die het dan in de winter van ons zouden krijgen. Die handel heeft uiteindelijk dus geld opgeleverd.’

Jetten: ‘En door de ontwikkeling van de gasprijs heeft die stimuleringsregeling voor bedrijven ook amper geld gekost.’ “

Dat is alleen niet genoeg voor de extra uitgaven, zoals bijvoorbeeld het prijsplafond voor consumenten. Ook zijn er extra uitgaven voor asielopvang, die naar recordhoogte stijgen. Bovendien loopt de rente op de staatsschuld op. Het tekort kan iets lager uitvallen, 4 miljard euro aldus het FD, maar is nog steeds structureel: je moet het jaar na jaar zien aan te vullen.

Hoewel dit slechts 1 procent is van alle overheidsuitgaven vorig jaar (CBS), dit tekort poets je niet zomaar weg door nog maar een keer de prijs van een pakje sigaretten of de accijns op diesel of benzine omhoog te gooien. Dat zie je hieronder in de infographic met de ontwikkeling van de accijnsinkomsten.

Natuurlijk zijn er allerlei manieren denkbaar waarop de overheid kan bezuinigen. Dat kan dankzij de ambtenaren van alle ministeries die, samen met bijvoorbeeld het Centraal Planbureau, om de paar jaar een hele menukaart samenstellen voor ander beleid: de zogenaamde Brede maatschappelijke heroverwegingen. Dit is inclusief een doorrekening van verwachte kosten en opbrengsten.

De berekeningen zijn grof en een indicatie, en ambtenaren kunnen ze manipuleren, bijvoorbeeld als een oppositiepartij iets voorstelt dat het departement absoluut niet ziet zitten. Maar ze voldoen voor de coalitiepartijen die tijdens het onderhandelen op hoofdlijnen willen rekenen, zeg maar achter op dat spreekwoordelijke sigarenkistje. Alleen is roken tegenwoordig zelfs in ministeriële achterkamertjes niet meer gewenst, en de glorietijden van het hoofdrekenen lijken ook voorbij.

Gelukkig hebben ambtenaren op het ministerie van Financiën iets bedacht om het beheer van de staatskas voor iedereen inclusief en toegankelijk te houden. Je hoeft niet te kunnen rekenen of juridiseren, iedereen die het lukt om een paar vinkjes aan te tikken (het hoeven er niet eens zeven te zijn) kan op deze website in een handomdraai een gepersonaliseerde Miljoenennota maken. Hierover in debat gaan op social media wordt niet makkelijker, maar wel een stuk leuker: zo verdwijnt dankzij de vooraf ingevulde formulieren de discussie over de vraag of kiezers niet stiekem sprookjes worden voorgelezen.

Dat betekent evenwel niet dat het saai wordt op Twitter. Voor polariserende verwijten blijft meer dan genoeg brandstof, dankzij de vele duiveltjes in de details van de Brede maatschappelijke heroverwegingen. Wie niet strategisch nadenkt, zal merken dat plaatsnemen op de stoel van minister Sigrid Kaag ook thuis op de bank kan betekenen dat ze de poten onder je stoel kunnen wegzagen. Een instinker is bijvoorbeeld het pakket waarmee minister Hugo De Jonge het probleem van starters op de woningmarkt kan oplossen. Dat levert ook nog eens een besparing op van 1 miljard euro per jaar. Het is in 2030 klaar, dubbel zuur voor al die wappies! Vergeet in de euforie dan niet te scrollen. In de bijsluiter staat, dat ook woningbezitters hier oververhit van kunnen raken.

Lees de kleine lettertjes voor je aan de slag gaat met de website Brede maatschappelijke heroverwegingen