WOB: Ministerie BZK had directe invloed op social media

Even terug in de tijd: maart 2020. Nederland wordt getroffen door een onbekend virus. In de tijdlijn is de onmacht van de overheid terug te lezen. Op 3 maart 2020 zijn er 6 nieuwe meldingen bekend. Op 13 maart 2020 geldt een vliegverbod. Op 15 maart gaat Nederland in gedeeltelijke ‘intelligente’ lockdown en sluiten horeca, scholen en kinderopvang. Op 18 maart sluit Nederland de grenzen.

Terwijl artsen streden voor mensenlevens, streed de overheid tegen nepnieuws

Wat u in deze tijdlijn van de overheid niet terugleest, en dat is nu door Wob-onderzoek naar boven gekomen, is dat in exact dezelfde periode een zogenaamde ‘newsroom’ is ingericht om ‘nepnieuws’ te bestrijden. Dus terwijl artsen bezig waren met het bestrijden van een volslagen onbekend virus en geen idee hadden hoe ze het virus moesten aanpakken, waren ambtenaren in Den Haag in staat te bepalen wat wél en vooral wat niét waar was over het virus. En alles wat niét waar was volgens de ambtenaren in Den Haag, werd op alle mogelijke manieren bestreden. De grote vraag is dan hoe men in Den Haag dit onderscheid kon maken, en welke middelen daarbij werden ingezet.

WhatsApp niet meer veilig: de overheid kijkt mee

Een zojuist onthuld Wob-document van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) geeft hier inzage in. De focus kwam te liggen op het ‘bestrijden’ van nepnieuwsberichten die gedeeld werden (en worden) op open platforms als Twitter, Facebook, Instagram, LinkedIn en YouTube. Maar het geldt ook voor het ‘bestrijden’ op besloten Facebook- en LinkedIn-groepen, WhatsApp en stories op alle platforms. U zult deze laatste zin echt twee keer moeten lezen alvorens u zich realiseert wat dit betekent. WhatsApp-berichten die door de overheid gescand worden op nepnieuws? Besloten Facebookgroepen die door de overheid gescand worden op nepnieuws? Het staat er echt.

Newsroom corona

Binnen de newsroom corona zijn meerdere ministeries vertegenwoordigd en kan men gemakkelijk met elkaar overleggen en ervaring opdoen met het aanpakken van nepnieuws. Voor dit ‘aanpakken’ wordt de vraag gesteld of men kan beschikken over zogenaamde ‘steunpilaren’. De ‘steunpilaren’ worden in het Wob-document met naam genoemd: de NOS, RTL Nieuws, Nu.nl, EenVandaag en hun factcheckrubrieken, factcheckers (Reddit, IFCN, Nu.nl), experts van het RIVM, politie en veiligheidsregio’s. Deze ‘steunpilaren’ wil men vervolgens gebruiken om ‘goed’ nieuws verder te liken, delen, retweeten of ‘retweeten met een opmerking’. De vraag die zich stelt is of het de taak van de overheid is om nieuws van ‘onafhankelijke’ media te gebruiken om haar eigen standpunten versterkt onder de aandacht te brengen, en daar zelfs gecoördineerd opmerkingen aan toe te voegen? Iets typeren als ‘steunpilaar’ suggereert op zijn minst invloed… want waarom zou een ‘onafhankelijk’ kanaal zich laten lenen voor overheidsinvloed, dan is er geen sprake meer van onafhankelijkheid toch?

Verwijderen misleidende informatie

Facebook, Google en Twitter beschikken over zogenaamde ‘escalatiekanalen’. Dit betekent dat na een eventuele melding over een bericht van het ‘desinformatie team’ deze bedrijven met prioriteit het bericht bekijken. De grote vraag die zich nu stelt is wie dan in het ‘desinformatie team’ bij die bedrijven zitten? Werken er bij Facebook en Twitter allemaal virologen, wetenschappers en artsen die ieder bericht op zijn merites beoordelen? Nogmaals, we zitten in maart 2020 en werkelijk niemand had nog enig idee wat het coronavirus inhield. Toch zijn er kennelijk mensen bij Facebook en Twitter die nepnieuws en ‘echt’ nieuws van elkaar weten te onderscheiden. En wie doet er melding van ‘nepnieuws’, zijn dat gebruikers? Of is dat de overheid zelf? Of zijn dat wetenschappers? Wat er vervolgens met berichten met het oormerk ‘nepnieuws’ gebeurde staat helder omschreven: het wordt verwijderd, of het bereik wordt verminderd.

BZK had directe invloed op social media

Nog verwonderlijker wordt het als we in het Wob-document lezen dat het ministerie van BZK directe toegang heeft tot deze escalatiekanalen van Facebook, Google en Twitter. De overheid heeft dus directe toegang tot berichtgeving van burgers bij beursgenoteerde ondernemingen, ook als deze burgers die informatie hebben beveiligd in bijvoorbeeld afgeschermde delen van Facebook. Deze bedrijven werken als een soort verklikkers naar de overheid, want alleen berichten waarvan hun eigen ‘desinformatie team’ bepaalt dat het zogenaamd ‘nepnieuws’ is, wordt via het escalatiekanaal doorgeleid naar het ministerie. Lazen we niet al eerder dat binnen de newsroom corona meerdere ministeries vertegenwoordigd zijn en men ‘ervaring kan opdoen met het aanpakken van nepnieuws?’ Dat ‘aanpakken’ hebben velen die kritisch waren ten aanzien van corona ervaren: dat varieerde van berichten die plotsklaps verdwenen van social media, tijdelijke of definitieve verwijdering van platforms tot aan politiebezoek aan huis. Er is overduidelijk sprake geweest van tweerichtingsverkeer tussen overheid en social media, want als een lokale politieagent u thuis bezoekt met het verzoek om het op de socials ‘wat rustiger aan te doen’, dan is dat niet omdat oom agent uit Lutjebroek die avond toevallig op Facebook zat. En was het dan nepnieuws dat verspreid werd? Inmiddels is wel duidelijk dat veel ‘nepnieuws’ inmiddels realiteit is.

Ministerie van waarheid

Iedereen die het boek ‘1984’ van George Orwell heeft gelezen kent het ‘ministerie van Waarheid’. Dit ministerie bepaalde of berichtgeving ‘waar’ was of ‘onwaar’. Als u het voorgaande leest, en we drukken ons nu zachtjes uit, zijn er wel enige overeenkomsten te zien. Zorgelijk is het feit dat de overheid in een open samenleving blijkbaar niets achterwege heeft gelaten om ‘nepnieuws’ te ‘bestrijden’ in een periode waarin werkelijk niemand enig idee had waar het verschil lag. Uit eerder Wob-onderzoek weten wij al dat het zogenaamde LIMC (Land Information Manoeuvre Centre) een cruciale rol heeft gespeeld in het monitoren van de bevolking van voor de overheid onwelgevallige berichtgeving. Ook dit onderdeel van defensie, dat inmiddels verboden is, leek gebruik te maken van profeten, mensen die in de toekomst konden kijken en daar op dat moment al naar handelden. Het LIMC was op 3 december 2019 operationeel, vér voordat corona ons land bereikte. Een ‘newsroom’-organisatie die in maart 2020 volledig operationeel is, kan monitoren, alle middelen heeft om bij beursgenoteerde ondernemingen invloed uit te oefenen en gebruik kan maken van ‘steunpilaren’ roept dezelfde vraagtekens op. Ambtelijke organisaties die met de snelheid van het licht worden opgericht en operationeel zijn hebben wij nog nooit gezien.

Met dank aan CeesCees72 voor het Wob-onderzoek